मुंगी उडाली आकाशी....अन् पडली तोंडघशी !

संध्यासूक्ताचा यात्रिक ग्रेस - मुलाखत

2012-01-17T06:56:00.000+05:30

बिनडोक संस्कृती

2011-10-27T22:22:00.000+05:30

कार्ल बर्नस्टाइन ह्यांच्या "धी इडियट कल्चर”(१९९२) ह्या लेखाचा अनुवाद

अनुवादकाची नोंद : १९९२ साली कार्ल बर्नस्टाइनने रेखाटलेले अमेरिकी वृत्तसंस्था, माध्यमसंस्था, व पर्यायाने अमेरिकी संस्कृती ह्यांचे हे शब्दचित्र भारतातील सद्यस्थितीस चपखलपणे लागू होते असे वाटल्यामुळे हा अनुवाद-प्रपंच.

वॉटरगेट प्रकरणाने सुरू झालेल्या व रिचर्ड निक्सनच्या राजिनाम्याने संपलेल्या नाट्यमय घटना होऊन आता उणीपुरी वीस वर्षे होऊन गेली आहेत. ह्या वीस वर्षांच्या काळात अमेरिकी प्रसार माध्यमे त्या प्रकारातील त्यांच्या योगदानाविषयी विचित्र आत्मस्तुती करताना, व बचावात्मक पवित्रा घेताना दिसली. ही आत्मस्तुती अनाठायी असली तरी त्यांचा बचावात्मक पवित्रा मात्र दुर्दैवाने योग्यच आहे. अमेरिकी प्रसारमाध्यमांत दाखवली जाणारी अमेरिका अधिकाधिक प्रमाणात आभासी व भ्रामक आहे--विद्रूप, खोटी, आणि आपल्या आयुष्यापासून तुटलेली आहे. अमेरिकी जीवन दाखवताना माध्यमे सातत्याने व नवनवीन पद्धतीने चुकत असतात. त्यांचे वार्तांकन धेंडांनी, धेंडांच्या पूजनाने, आणि सनसनाटी व कुटाळक्यावजा निकृष्ट बातम्यांनी विकृत झाले आहे; समाजाच्या खर्‍या अवस्थेस विन्मुख झाले आहे. वृत्तपत्रे, इतर माध्यमे, राजकारणी, व आपण सारे, राजकीय व सामाजिक चर्चेला गटाराचे स्वरूप आणत आहोत.
पुन्हा वॉटरगेटकडे वळू. त्यात विशेषत: वृत्तपत्रांसाठी एक बोध आहे. वीस वर्षांपूर्वी, १७ जून १९७२ रोजी, मी व बॉब वूडवर्ड वॉशिंग्टन पोस्टसाठी वॉटरगेट प्रकरणाचा शोध घेऊ लागलो. कोलंबिया स्कूल ऑफ जरनॅलिझमनुसार वॉशिंग्टन डि.सी.मध्ये त्यावेळी साधारण २००० पूर्णवेळ पत्रकार कार्यरत होते. पहिल्या सहा महिन्यात अमेरिकी वृत्तसंस्थांनी त्या २०००तील केवळ १४ जणांना ह्या बातमीवर पूर्णवेळ कामाला लावले, आणि त्या १४पैकी "शोध-पत्रकारिता" करणार्‍या पत्रकारांची संख्या होती केवळ सहा. म्हणजे पत्रके गोळा करण्याच्या व कोर्टाच्या कामकाजाचे वृत्तान्त लिहिण्याच्यापलीकडे जाऊन काही करण्यासाठी, नक्की काय घडले होते ते शोधण्यासाठी फक्त त्या सहा जणांना नेमले होते.

“शोध" पत्रकारितेभोवती कितीही मिथके असली तरी आम्ही वॉटरगेटमध्ये नक्की काय केले व काय केले नाही हे लक्षात ठेवायला हवे. खरे म्हणजे आम्ही जे केले ते काही फार वेगळे नव्हते. वॉटरगेटची बातमी उकरून काढताना आम्ही मूलभूत पोलीसी पत्रकारिताच करत होतो. उमेदवारीच्या काळात जुन्या वॉशिंग्टन स्टारमध्ये आम्हाला शिकवलेल्या मेहनत, व्यवहारज्ञान, व सत्याचा आदर ह्या तत्त्वांवर आमची भिस्त होती. वुडवर्डला व मला ज्या बातमीचा छडा लावायला सांगितला होता ती मुळात एका घरफोडीची बातमी होती. तिचा तपास आम्ही आम्हाला ठाऊक असलेल्या पत्रकारी तंत्रांनीच केला. लोकांच्या दारी गेलो, बरेच प्रश्न विचारले, खूप ऐकले - सर्व चांगले पत्रकार वर्षानुवर्षे करत आले आहेत तेच आम्हीही केले. आम्ही स्थानिक पत्रकार होतो, आमच्याकडे कोणी बातम्या पुरवणारे उच्चपदस्थ स्रोत नव्हते, की अमर्याद खर्चाची मुभा नव्हती. मोठ्या लोकांना आम्ही उंची फ्रेंच हॉटेलात नेऊ शकत नव्हतो. कामगार होतो आम्ही.

त्यामुळे आम्ही मेहनत केली, कारकुनांच्या, सचिवांच्या, प्रशासकीय सचिवांच्या मुलाखती घेतल्या. त्यांना त्यांच्या कार्यालयांबाहेर रात्री आणि शनिवारी-रविवारी भेटलो. अभियोक्ते व FBI चे तपासनीसही ह्याच सर्वांना भेटले, पण ते भेटले ते दिवसाढवळ्या, त्यांच्या कार्यालयात, आणि शासनाच्या वकिलांसमक्ष; त्यांच्या कामापासून व दबावापासून दूर, खासगीत नव्हे. साहजिकच FBI व न्याय खात्याचे निष्कर्ष आमच्याहून बरोबर उलटे होते. त्यांनी महत्त्वाच्या माहितीकडे डोळेझाक केली कारण (तत्कालीन कार्यकारी निदेशक एल. पॅट्रिक ग्रेंच्या म्हणण्यानुसार) राष्ट्राध्यक्षांभोवती असलेल्या माणसांवर त्यांनी विश्वास ठेवला.

आमच्या साध्या पद्धतीतून असाधारण व वादातीत माहिती मिळेपर्यंत आमच्या सहकार्‍यांनीही आमच्या बातम्या गांभीर्याने घेतल्या नाहीत. ह्या बातम्या होत्या बेकायदा पद्धतीने व्हाइट हाउसने घडवून आणलेल्या राजकीय हेरगिरीच्या; पद्धतशीर घातपाताच्या, काळ्या पैशांच्या, फोन टॅपिंगच्या. ह्या बातम्या होत्या हे सर्व अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांसाठी करणार्‍यांच्या, आणि शेवटी हे सारे दडवण्यासाठी राष्ट्राध्यक्षांनी केलेल्या बेकायदा प्रयत्नांच्या.
ह्या बातम्यांवरची निक्सन राजवटीची प्रतिक्रिया लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. त्यांनी वॉटरगेट प्रकरणाबाबत प्रतिक्रिया देताना राष्ट्राध्यक्ष व त्यांच्या सहकार्‍यांच्या वर्तनाऐवजी वृत्तसंस्थांच्या वर्तनाचा मुद्दा उपस्थित केला. निक्सनचे व्हाइट हाउस रोज 'न-नकार' देत असे. आमच्या बातम्यांवर टिप्पणी मागितल्यास वृत्त सचिव रॉन झिगलर, हाउस विरोधी पक्ष-नेते जेरी फोर्ड, किंवा सिनेट रिपब्लिकन नेते बॉब डोल त्या बातम्यांतील मुद्द्यांविषयी न बोलता आम्ही त्यांच्यावर वैयक्तिक हल्ला केल्याचे, ऐकीव माहितीवर विसंबून राहिल्याचे, व व्याजोक्तीचे आरोप करत असत. वॉटरगेट घरफोडीसाठी, व ते प्रकरण दाबून टाकण्यासाठी वापरण्यात आलेला गुप्त पैसा राष्ट्राध्यक्षांच्या निकटच्या सहकार्‍यांच्या ताब्यात होता अशी बातमी जेव्हा आम्ही दिली, तेव्हा व्हाइट हाउस उत्तरले, “वॉशिंग्टन पोस्टचे स्रोत म्हणजे चुकीच्या माहितीची उगमस्थाने आहेत.” (जॉन मिचेल तर मला म्हणाला होता: “हे जर तुम्ही छापलेत तर केटी ग्रॅहॅमचे स्तन चरकातून काढले जातील...”).

वृत्तसंस्थांना लक्ष्य करण्याचे हे निक्सनी तंत्र वॉटरगेट प्रकरणानंतर नाहीसे होण्याऐवजी रीगन शासनात अधिक विकसित व छद्मी झाले, आणि ते आजतागायत फोफावतच आहे. पुराव्यादाखल इराण-कॉन्ट्रा ह्या दुर्दैवी घटनेविषयी रीगनचे बोलके विधान पहा: “वृत्तसंस्थांना बेरूटमधील त्या वर्तमानपत्राकडून बातमी मिळेपर्यंत व त्यांनी तिला वारेमाप प्रसिद्धी देईपर्यंत ही हार कोणाच्या गावी नव्हती. म्हणजे मुळात हे सर्व प्रेसच्या बेजबाबदारपणामुळे घडले आहे.”
आता जॉर्ज बुशच्या रूपात गुप्ततेने झपाटलेला आणखी एक राष्ट्राध्यक्ष आपल्याला लाभला आहे. ह्याच्या माणसांनी व्हाइट हाउसच्या समोर लाफायेट स्क्वेअरमध्ये अमली पदार्थांसाठीची खोटी धाड टाकली होती. त्याची बातमीदारांनी दखल का घ्यावी हेच ह्यांना समजत नाही. बुश विचारतात, “तुम्ही कोणाच्या बाजूने आहात?”. खरा निक्सनी प्रश्न. (बुशसकट) सरकारी अधिकार्‍यांना असलेली प्रेसविषयीची ही तुच्छता हा निक्सन शासनाचा सर्वात महत्त्वाचा व टिकून राहणारा वारसा असावा.

मागे वळून पाहता असे वाटते की आम्ही कितीही नाकारले तरी वृत्तसंस्थांच्या विश्वासार्हतेविषयी प्रश्नचिन्ह निर्माण करण्याचा निक्सन शासनाचा डाव बर्‍याच अंशी यशस्वी झाला. ह्याला कारण आहेत आमच्यातील उघड उणिवा. आमचे वार्तांकन तेव्हढे बरे नव्हते हे कटू सत्य आहे. निक्सनच्या काळात नव्हतेच, रीगनच्या कालावधीत जास्तच खराब झाले, व आजही तसेच खराब आहे. आम्ही उन्मत्त आहोत. समाजातील शक्तिशाली संस्थांच्या सखोल परिनिरीक्षणाची (scrutiny) आम्ही मागणी करतो पण स्व:तच्या वृत्तसंस्थांच्या व माध्यमांच्या छाननीची मागणी करत नाही. राजकारण्यांच्या व नोकरशहांच्या चुका दाखवतो पण स्वत:च्या चुका विनयाने स्वीकारत नाही.

वुडवर्ड नुकताच म्हणाला त्याप्रमाणे आज वृत्तव्यवसायात सगळ्यात मोठा अपराध कोणता असेल तो एखादी मोठी बातमी मिळवण्यासाठी उशीर करणे, किंवा ती अजिबात न मिळवणे हा. काटेकोरपणे सांगायचे झाले तर महत्त्वाची बातमी न मिळवताना दिसणे, किंवा उशिरा मिळवताना दिसणे . त्यामुळे परिपूर्णता, दर्जा, अचूकता, व तारतम्य ह्यांची जागा वेगाने व संख्येने घेतली आहे. स्पर्धेचा दबाव, दुसरा कोणीतरी बातमी आधी देईल ही भीती, एक बेभान वातावरण निर्माण करतात, ज्याने माहितीचे वादळ निर्माण होते पण गंभीर प्रश्न उठवले जात नाहीत; आणि उठवले गेलेच (क्लिंटन कुटुंबाविषयी गेले तसे) तरी कोणीही त्यावर आठवडेच्या आठवडे, वा महिनोन्‌ महिने काम करून उत्तरे शोधलेली नसतात.

बातमीदार होणे म्हणजे लघुलेखक होणे नव्हे. बातमी म्हणजे सत्याचे सर्वोत्तम उपलब्ध रूप. पत्रकारितेचा महत्त्वपूर्ण कल अशा सत्यशोधनाविषयीच्या बांधीलकीचा किंवा गंभीर, वैचारिक पत्रकारितेचा राहिलेला नाही. आणि हे आपल्या वर्तमानपत्रांच्या पहिल्या पानांवरून, "पेज थ्री"वरून आणि दूरचित्रवाणीवरील बातम्यांतून पदोपदी जाणवते.
एबीसी न्यूजवरील (सर्वाधिक अमेरिकी नागरिकांचा बातमीस्रोत) “प्राइम टाइम लाइव" मध्ये डायॅन सॉयरने एका मुलाखतीत मार्ला मेपल्सला विचारले, “तो तुझ्या जीवनातला सर्वोत्कृष्ट संभोग होता का?”. हा प्रश्न म्हणजे पत्रकारितेचा नीचांक होता. (सॉयर आता वर चढण्याचा प्रयत्न करत आहे). पंधरा वर्षांहून अधिक काळ आपण खर्‍या पत्रकारितेपासून दूर जात एक निकृष्ट माहिती-करमणूक अशी संकरित संस्कृती निर्माण करत आहोत. ह्या संस्कृतीत ओप्रा आणि बातमीदारांमधील, वर्तमानपत्रे व कुटाळक्यांमधील भेद लोप पावत आहे. ह्या नव्या काचकुलिक (titillating) पत्रकारितेतून आपण आपल्या वाचकांना, प्रेक्षकांना काय शिकवतो तर किरकोळ गोष्टीच कशा महत्त्वपूर्ण आहेत, वेडपटपणा खर्‍या बातम्यांहून कसा महत्त्वाचा आहे, हे. आपण वाचकांची, प्रेक्षकांची सेवा करत नाही, तर कुंटणगिरी करतो. आपण त्यांना कमी लेखतो, त्यांना काय हवे आहे ते आपणच ठरवतो आणि त्यांना तेच देतो, जे खपेल व आपले मुल्यांकन जे वाढवू शकेल तेच देतो. दुर्दैवाने त्यांच्यातील अनेक लोक त्यांना कमी लेखणे योग्यच असल्याचे सिद्ध करतात, आणि आपण दिलेल्या कचर्‍याने उद्दीपित होतात. पत्रकारांचे काम लोकांना आव्हान देण्याचे आहे, त्यांना केवळ हसवण्याचे नाही.

एकुणात काय तर आपण एक बिनडोक संस्कृती निर्माण करत आहोत. प्रत्येक समाजाच्या पृष्ठभागाखाली असणारी एक निरुपद्रवी व गमतीदार बिनडोक उपसंस्कृती नव्हे तर प्रत्यक्ष संस्कृती. इतिहासात प्रथमच वैचित्र्य, निर्बुद्धपणा, व ढोबळपणा हे आपले सांस्कृतिक दंडक, आपले सांस्कृतिक आदर्श होत आहेत. गेल्या महिन्यात न्यू यॉर्कमध्ये झालेल्या निवडणुकीत "डॉनाह्यू", “आयमस इन धी मॉर्निंग", न्यू यॉर्क डेली न्यूज, व न्यू यॉर्क पोस्ट ह्यांच्या लांछनास्पद वार्तांकनाने न्यू यॉर्क टाइम्स, वॉशिंग्टन पोस्ट, दूरचित्रवाणी वाहिन्यांवरील वार्तांकन, आणि अनुभवी व गंभीर पत्रकारांना झाकोळून टाकले. प्रत्यक्ष न्यू यॉर्क टाइम्सचीही इतकी अधोगती झाली आहे की त्यांनी विली स्मिथ खटल्यातील बलात्कारितेचे नाव छापले; किटी केलीला बातमी बनवून पहिल्या पानावर झळकवले; सर्वेक्षणांना धोरणांचे रूप दिले.
माझा उद्देश लोकप्रिय संस्कृतीवर हल्ला चढवण्याचा नाही. चांगली पत्रकारिताही लोकप्रिय संस्कृतीचाच भाग आहे, पण ती उपभोक्त्यांना माहिती पुरवते, त्यांच्या कक्षा रुंदावते. त्यांच्या सतत घसरणार्‍या ल.सा.वि.च्या पातळीला उतरत नाही. लोकप्रिय संस्कृती म्हणजे उपभोक्त्यांची संपूर्ण निष्क्रियता असे समीकरण असेल तर दर्जेदार, लोकप्रिय पत्रकारिता संपलीच असे म्हणावे लागेल. दुर्दैवाने आजकाल खर्‍या पत्रकारितेची जागा लोकप्रिय संस्कृतीच्या नीचतम पातळीने - माहितीच्या अभावाने, चुकीच्या माहितीने, खोट्या व विपर्यस्त माहितीने, आणि सत्याविषयीच्या व सामान्यांच्या आयुष्यांविषयीच्या तुच्छतेने - घेतली आहे.

आज सामान्य अमेरिकन लोकांना कचरा भरवला जात आहे : डॉनाह्यू-जेराल्डो-ऑप्रा तमाशे (बाजारात विरुद्ध-लिंगी कपडे घालणारे; कोपर्‍यावरच्या हॉटेलातले मवाली; खुन्यांच्या आणि लैंगिक गुन्हेगारांच्या मनोव्यापाराबद्दल बोलणारे प्रसिद्धीलोलुप मानसशास्त्रज्ञ); मॉरी पॉविच बातमीपत्र; “हार्ड कॉपी"; हॉवर्ड स्टर्न; गाजावाज्याचाही गाजावाजा करणारे स्थानिक बातमीपत्रांचे खास भाग. गेल्या महिन्यात न्यू यॉर्कसारख्या तथाकथित सुविकसित आणि प्रसारमाध्यमांसाठी देशातील सर्वात मोठी बाजारपेठ असलेल्या शहरात ११च्या बातम्यात एक पाच भागांची मालिका दाखवली गेली. तिचे नाव होते "व्हेअर डू दे गेट दोज पीपल..." (ही माणसे त्यांना सापडतात तरी कुठे...?) जेराल्डो, ऑप्रा, आणि डॉनाह्यू ह्यांना त्यांच्या कार्यक्रमात येणारी विचित्र माणसे कुठे सापडतात ह्यावर ही मालिका होती. (मालिकेच्या ट्रेलरमध्ये डॉनाह्यू डायपर घातलेल्या व तोंडात बोंड असलेल्या माणसाची मुलाखत घेताना दाखवला होता).
ही भंकस पत्रकारिता आहे हे उघड आहे. मुद्दा केवळ एवढाच नाही. हेही लक्षात घेणे गरजेचे आहे की हा कार्यक्रम NBCच्या वाहिनीवर होता. जेराल्डोचे वितरक कोण? तर शिकागोची ट्रिब्यून कंपनी. ज्या वाहिन्यांवर विरुद्ध-लिंगी कपडे घालणारे, हिजडे, मवाली, अनेक खून करणार्‍यांचे वकील वगैरे लोक मिरवतात त्या वाहिन्या कोणाच्या आहेत? त्या आहेत मोठ्या केबल कंपन्या, धी वॉशिंग्टन पोस्ट कंपनी, आपल्या स्वत:च्या वाहिन्या असलेली डझनावारी वर्तमानपत्रे, टाइम्स-मिरर, न्यू यॉर्क टाइम्स कंपनी वगैरेंच्या. गेल्या महिन्यात तर ह्या बिनडोक संस्कृतीची, पीत पत्रकारितेची सर्वात महत्तम निर्मिती असलेली इवाना ट्रम्प ही व्हॅनिटी फेअरच्या मुखपृष्ठावर झळकली. म्हणजे कॉन्डे नॅस्टच्या अग्रगण्य मासिकावर! ह्याच कॉन्डे नॅस्ट / न्यूहाउस / रॅन्डम हाउसचे कर्मचारी आपल्या पेशाविषयी अतिशय गांभीर्याने बोलतात, अमेरिकी संस्कृतीविषयी तासन्‌तास बोलतात, सत्याविषयी आपण किती गंभीर आहोत ते सांगत असतात.

न्यू यॉर्क टाइम्सच्या विक्रमी खपाच्या पुस्तकांच्या यादीवरही एक नजर टाका. "डबल क्रॉस: धी एक्स्प्लोसिव इन्साइड स्टोरी ऑफ धी मॉबस्टर हू कन्ट्रोल्ड अमेरिका", लेखक : सॅम व चक गियान्काना , वॉर्नर प्रकाशन, $२२.९५. (ते $२२.९५ विसरू नका.) हे पुस्तक म्हणजे अथपासून इतिपर्यंत निव्वळ कल्पनाविलास आहे. त्यात कपोलकल्पित गोष्टी, थापा, न घडलेली कटकारस्थाने, खोटी व चुकीची माहिती काठोकाठ भरलेली आहे. हे सर्व कशासाठी, तर एका गुंडाच्या प्रसिद्धीलोलुप नातलगांचा अहंकार सुखावण्यासाठी, व कुणाचे तरी खिसे भरण्यासाठी. परंतु हे पुस्तक प्रकाशित केले आहे टाइम वॉर्नर समूहाचा एक भाग असलेल्या वॉर्नर प्रकाशनाने. ह्या समूहाशी माझा दीर्घ काळ संबंध आहे. ('ऑल धी प्रेसिडंट्स मेन' हा चित्रपट वॉर्नर ब्रदर्सने काढला होता, त्याची मृदुपृष्ठावृत्ती वॉर्नर प्रकाशनाने काढली होती, व मी टाइम मासिकाचा वार्ताहर म्हणून नुकतीच दोन वर्षे पूर्ण केली आहेत.) असले फसवणूक करणारे पुस्तक निव्वळ आर्थिक लाभाकरता छापणे टाइमच्या प्रकाशकांना शोभत नाही.

ज्या संस्थांवर मी हल्ला चढवतो आहे त्या एव्हाना (अनुवादकाची नोंद: बचावासाठी) घटनेच्या पहिल्या दुरुस्तीचे नाव घेऊ लागल्या असतील. पण मुद्दा पहिल्या दुरुस्तीचा, किंवा अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याचा नाहीच. स्वतंत्र देशात कचरानिर्मितीचेही स्वातंत्र्य आहेच. पण कचर्‍यास कोठून तरी वाट मिळणारच आहे म्हणून आपणच त्याला वाट करून द्यावी असे नाही. सध्या ह्या देशातील मोठमोठे माहिती-समूह कचरा वितरणाचा धंदा करत आहेत. आपण सारे अश्लील साहित्य पाहताक्षणी ओळखू शकतो, त्यालाही अस्तित्वाचा हक्क आहे. पण ह्याचा अर्थ असा नाही की आपण सार्‍यांनी अश्लील साहित्य प्रकाशित करावे. गेल्या पंधरा वर्षात अमेरिकेत फार थोड्या बड्या माध्यमसंस्था अशा असतील ज्या अश्लीलतेशी समतुल्य राजकीय व सामाजिक व्यवसायात उतरल्या नाहीत.

खरे तर अनेक आता कमरेपर्यंत त्या चिखलात रुतल्या आहेत. डॉनाह्यूचे उदाहरण घ्या. अठरा वर्षांपूर्वी वूडवर्ड व मी आमच्या पुस्तकाच्या प्रसिद्धीसाठी ओहायोला गेलो होतो. तिथे टॉक शोच्या माध्यामातून उत्तम मुलाखती घेणारा एक माणूस आहे असे ऐकले होते आणि ते खरेही निघाले. डॉनाह्यूने आमचे पुस्तक वाचले होते. त्याच्याकडे तक्ते होते, पुरावे होते. राष्ट्रावर आणि माध्यमांवर वॉटरगेटचे काय परिणाम होतील ह्यावर त्याने गांभीर्याने चर्चा केली. मात्र, गेल्या महिन्यात डॉनाह्यूने त्याच्या कार्यक्रमात बिल क्लिंटनला बोलावले--आणि अर्धा तास त्याच्यावर अशी काही चिखलफेक केली की स्टुडियोतील प्रेक्षकही चिडले. WNBCच्या "व्हेअर डू दे गेट दोज पीपल...?” ह्या खास कार्यक्रमासाठी डॉनाह्यूचीही मुलाखत घेतली तेव्हा ऑप्रा व इतर असेच करतात म्हणून मलाही करावे लागते असे त्याने त्यात स्वत:चे लंगडे समर्थन केले होते.

सवंग पीत-पत्रकारिता पहिल्यापासून होती. हेड्डा हॉपर व वॉल्टर विन्चेलसारख्यांची कुटाळकीवजा सदरेही होती. पण आजच्यासारखी परिस्थिती ह्याआधी कधीच नव्हती. आज ह्या देशातील तथाकथित बुद्धिजीवी व उच्चभ्रू लोक अशा स्वरूपाच्या सदरांवर व कार्यक्रमांवर जीव टाकतात, त्यांच्यावर विश्वास ठेवतात. करोडो लोकांसाठी माहिती व बातम्यांचे हेच मुख्य स्रोत असतात. न्यूजडेची गॉसिप सदर-लेखिका लिझ स्मिथ हिने अनेकदा कबूल केले आहे की ती तिच्या "बातम्यां"ची सत्यासत्यता तपासण्यासाठी फारसे कष्ट घेत नाही, किंवा ज्यांच्याविषयी ती लिहिते त्यांना त्यावर प्रत्युत्तर देण्याची संधीही देत नाही. आणि ही त्यातल्या त्यात बर्‍या गॉसिप-लेखिकेची कथा, तर इतरांचे काय सांगावे!
रीगन फार बुद्धिमान नसला तरी तो खरा नेता होता हे त्याच्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या आठ वर्षांत पत्रकारांच्या लक्षात आलेच नाही. फ्रॅंकलिन रूझवेल्टनंतर आलेल्या इतर कोणत्याही नेत्याने अमेरिकेला एव्हढे बदलले नाही, की देशावर व जगावर आपला इतका ठसा उमटवला नाही. पण रीगनच्या कार्यकालात शासनाच्या धोरणांचे जनतेवर व संस्थांवर, शिक्षणक्षेत्रात, कार्यालयांमध्ये, न्यायालयांमध्ये, कृष्णवर्णीयांवर, सामान्य कुटुंबांवर कोणते परिणाम होत आहेत हे पाहण्यासाठी आम्ही बातमीदार वॉशिंग्टनबाहेर गेलो असे क्वचितच घडले. रीगनच्या "दुष्ट साम्राज्या”विरोधी भाषणांची टर उडवण्यात आम्ही इतके दंग होतो की त्याचे धोरण व गोर्बाचेवचे उदारीकरण ह्यातील कार्यकारणभाव आम्हाला समजलाच नाही. खरे म्हणजे, आमच्या काळातील बहुतेक महत्त्वाच्या घटनांकडे आमचे दुर्लक्षच झाले. उदा. इराण-कोन्ट्रा, सेव्हिंग्स व लोन बॅंक घोटाळा.

वृत्तसंस्थांच्या ह्या अपयशातून "टॉक-शो"-देशाचा उद्गम झाला आहे. ह्यात सार्वजनिक चर्चेची जागा आरडा-ओरड्याने व नाटकी अभिनिवेषाने घेतली आहे. वृत्तसंस्थांच्या विषय-पत्रिकांवर ह्याचाच पगडा असतो. ज्या दिवशी नेल्सन मॅंडेला सोवेटोला परतले, आणि दुसर्‍या महायुद्धाच्या जेत्यांनी जर्मनीच्या एकीकरणाला परवानगी दिली त्या दिवशी अनेक "जबाबदार" वर्तमानपत्रांच्या पहिल्या पानांवर डोनाल्ड व इवाना ट्रम्प ह्यांच्या घटस्फोटाच्या बातम्या झळकत होत्या.
ह्या "टॉक-शो" संस्कृतीची जणु परिसीमा म्हणता येईल असा रॉस पेरो हा राष्ट्राध्यक्षपदाचा उमेदवार आता आपल्यासमोर आहे. हा उमेदवार दूरचित्रवाणीने निर्मिला व तगवला. “लॅरी किंग लाइव्ह" ह्या कार्यक्रमाद्वारे हा प्रथम लोकांसमोर आला. ह्याचे शिरा ताणून बोलणे, व आविर्भाव लोकशाहीशी फारसे सुसंगत नाहीत. ह्याचा सर्वात महत्त्वाचा प्रस्ताव काय तर म्हणे लोकशाहीची जागा संपूर्ण देशासाठी असलेल्या एका "टॉक-शो"च्या थेट प्रक्षेपणाने घ्यावी. अन्‌ असा हा स्वत:च्या अनभिज्ञतेचा अभिमान असणारा उमेदवार सध्या बर्‍याच मोठ्या राज्यांतील सर्वेक्षणात दोन्ही प्रमुख पक्षांच्या उमेदवारांवर आघाडी घेऊन आहे.

आज अमेरिकेची दुर्दशा ही जगातील सर्वात महत्त्वाची बातमी आहे. आपली राजकीय व्यवस्था संकटात आहे; अमेरिकी लोकशाहीच्या जडणघडणीचा पाया असलेली समाज-भावना लोप पावत चालली आहे. “टॉक-शो"-देशाचा उद्भव हा ह्याचाच एक भाग आहे. आजही चांगली पत्रकारिता आहे, नाही असे नाही. पण ती नियमाला अपवाद आहे. चांगल्या पत्रकारितेस लागणारे धैर्य आज माध्यमांत अभावानेच दिसते. अमेरिकेतील वर्णभेद, अर्थकारण, आपल्या शहरांचे भवितव्य ह्यांविषयीच्या अनेक प्रचलित गृहीतकांना आव्हान देण्याची गरज आहे. त्यासाठी माध्यमांपासून सुरुवात करता येईल, कारण वर्णभेदाखालोखाल अमेरिकी माध्यमांची सद्यस्थिती ही आज अमेरिकेतील सर्वात मोठी दुर्लक्षित बातमी आहे. समाजातील इतर शक्तिशाली संस्थांबद्दल विचारतो तेच मूलभूत प्रश्न वृत्तसंस्थांविषयी विचारण्याची गरज आहे--त्या कोणाची सेवा करताहेत, त्यांचा दर्जा काय आहे, त्यांचे स्वहित, व ते जपण्यामुळे सामाजिक हितास व सत्यशोधनास ग्रहण लागत आहे काय, वगैरे. वस्तुस्थिती ही आहे की आज इतर सर्व संस्थांहून माध्यमे प्रबळ आहेत; आणि ती त्यांच्या शक्तीचा अपव्यय करत आहेत व दायित्वाकडे कानाडोळा करत आहेत. त्यांनी--किंवा खरे तर आपण--जबाबदार्‍या झटकून टाकल्या आहेत, आणि ह्याचा परिणाम म्हणजेच बिनडोक संस्कृतीचा विजय.

TVचे उपयोग

2011-10-08T09:06:00.000+05:30

"काय सदान्‌कदा त्या मेल्या टिव्हीवरच्या टवळ्या बघत बसलेले असता हो? जरा जनाची नाही तर मनाची तरी लाज असावी, म्हणते मी."

"पोएट्स अन्डर प्रेशर"

2011-01-26T17:16:00.001+05:30

     "पोएट्स अन्डर प्रेशर" हा काव्यसमीक्षात्मक लेख आज वाचनात आला. चिडियोक टिचबोर्न ह्या कवीला राणी एलिझाबेथच्या विरुद्ध कट केल्याच्या आरोपाखाली अतिशय यातनामय देहदंड देण्यात आला. मरण्याच्या काही दिवस आधी त्याने तुरुंगात स्वत:वर एक शोकगीत लिहिले. त्या उत्कृष्ट कवितेचे, व स्वत: राणी एलिझाबेथने लिहिलेल्या "व्हेन आय वॉझ फेअर ऍन्ड यन्ग" ह्या कवितेचे रॉबर्ट पिन्स्की (स्लेट ह्या जालपत्राच्या काव्य-विभागाचा संपादक) ह्याने त्या लेखात थोडक्यात रसग्रहण केले आहे.
   त्याचे रसग्रहण उत्तम आहेच, पण मला त्याहून अधिक आवडली ती प्रतिसादांमधून घडलेली मार्मिक व उद्बोधक चर्चा. वाचकांनी आपल्या टिप्पण्यांतून माहिती पुरवली आहेच, तसेच त्या कवितांकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहिले आहे, चर्चा केली आहे, त्यांतील सौंदर्यस्थाने उलगडून दाखवली आहेत. स्वत: पिन्स्कीनेही ह्या चर्चेत भाग घेतला आहे.संपूर्ण चर्चा अतिशय वाचनीय झाली आहे.
   मराठी जालविश्वात गेल्या काही वर्षांपासून विपुल साहित्य-लेखन होत आहे. "वा"/"आवडली"/"आवडली नाही" ह्या त्रोटक व प्रातिनिधिक अभिप्रायांच्या पुढे जाऊन अशा स्वरूपाच्या विस्तृत व विधायक चर्चा इथेही व्हाव्यात असे वाटते.

मृद्गंध

2010-05-16T16:46:00.000+05:30

      मृद्गंध - पावसाच्या पहिल्या सरी पडताच वैशाख-वणव्याने तापलेल्या कोरड्या मातीतून येणारा, आसमंतात दरवळणारा हवाहवासा सुवास. आयुष्यभर ह्या मृद्गंधाचा सुखद अनुभव घेतला पण "मातीच्या गंधाने भरला गगनाचा गाभारा" अशा लालित्यपूर्ण कल्पनांच्या पलिकडे जाऊन कधी त्याविषयी विचार केला नाही.
     आज सहज जालभ्रमण करताना समजलं की पावसामुळे कोरड्या मातीतून येणार्‍या ह्या वासाला इंग्रजीत पेट्रेकॉर (petrichor) म्हणतात. हा शब्द १९६४ साली बेअर व टॉमस ह्या दोन ऑस्ट्रेलिय संशोधकांनी पेट्रॉस ( दगड) व इकॉर (ग्रीक पौराणिक देवतांच्या धमन्यांतून वाहणारा द्रव-पदार्थ) हे दोन शब्द जोडून बनवला व ह्या विषयी Nature ह्या प्रख्यात शास्त्रीय मासिकात एक शोध-निबंध लिहिला. त्यात त्यांनी सिद्ध केले की कोरड्या मोसमात काही झाडांतून एक विशिष्ट प्रकारचे तेल स्रवते. हे तेल माती व दगडांना लिंपून राहते. पाऊस पडला की हे तेल व जिओस्मिन नावाचे एक रसायन हवेत सोडले जाते. मृद्गंध हा ह्या तेलाचा व जिओस्मिनचा वास असतो.
ही माहिती विकिपिडियातून घेतली आहे.

"......सध्या त्यांच्या मृत्यू झाला आहे...."

2010-03-15T07:45:00.000+05:30

काल सकाळी एका मराठी वृत्तवाहिनीवर (Z २४ तास किंवा IBN लोकमत, नक्की आठवत नाही.) विंदांच्या मृत्यूची दु:खद बातमी ऐकत होतो. बातमी देत असता निवेदिकेने म्हटले, "वांद्र्याच्या इस्पितळात सध्या त्यांच्या मृत्यू झाला आहे...". मी खुर्चीतून पडायचा तेव्हढा बाकी राहिलो. "सध्या" ??!!!! म्हणजे थोड्या वेळाने ते पूर्ववत जिवंत होऊन बसणार होते की काय? त्या दु:खद वातावरणातही आम्हा सार्‍यांच्या तोंडून हसू फुटल्याशिवाय राहिले नाही. माय मराठीचे अजून किती धिंडवडे काढलेले पाहावे लागणार आहेत देवास ठाऊक. :(

नटरंग - एक विसंवादी सूर

2010-01-22T17:11:00.001+05:30

नटरंग हा चित्रपट मी काही दिवसांपूर्वी पाहिला. चित्रपट पाहात असतानाच हळूहळू अपेक्षाभंगाची भावना मनात दाटू लागली. आधी वाटलं की चित्रपटाच्या केलेल्या वारेमाप प्रसिद्धीमुळे माझ्याच अपेक्षा अवास्तव वाढल्या असाव्यात व म्हणून असे झाले असावे. त्यामुळे घाईत कुठेही प्रतिक्रिया नोंदवली नही. पण काही दिवस उलटून गेल्यानंतर, व शांतपणे विचार केल्यानंतरही मत न बदलल्यामुळे आता ते मांडत आहे. सुरुवातीलाच सांगतो की ज्यावर नटरंग आधारित आहे ती मूळ कादंबरी मी वाचलेली नाही, त्यामुळे माझी मते केवळ चित्रपटाविषयी व त्यात जाणवलेल्या त्रुटींविषयी आहेत.

पहिला मुद्दा गाण्यांचा. एक 'वाजले की बारा'चा अपवाद सोडल्यास, बाकीची गाणी ठीकच वाटली. जर ती झी मराठी वाहिनीने गेले ४-६ महिने सतत वाजवली नसती, 'हॅमर' केली नसती तर ती फारशी कोणाच्या खिजगणतीतही नसती. त्यांच्यापेक्षा कितीतरी पटीने चांगली अनेक गाणी मराठी चित्रपटांत व गैरफिल्मी आल्बम्समध्ये येऊनही प्रसिद्धीअभावी आपल्यापर्यंत पोहोचतच नाहीत. 'झी'चे आर्थिक पाठबळ व घरच्या वाहिन्या, ह्यामुळे नटरंगला खूप फायदा झालेला आहे. उदाहरण द्यायचं असल्यास 'वाजले की बारा' व 'अप्सरा आऽली' ह्या लावण्या 'दे धक्का'मधील 'उगवली शुक्राची चांदणी' पेक्षा शब्द, अर्थ, संगीत बाबत निश्चित डाव्या आहेत.

काही प्रसंग न पटण्यासारखे, अतार्किक वाटले. नयना ह्या पात्राला गुणा हा देखणा, पैलवान गडी दिसताक्षणीच आवडू लागलेला असतो हे शब्दांतून नसलं तरी तिच्या डोळ्यांतून, हावभावांतून, देहबोलीतून दिग्दर्शकाने सूचित केलेलं आहे. ती एक नैतिकतेची विशेष चाड नसलेली तमासगिरीण आहे हेही उघड आहे. ज्या मर्दानी, आकर्षक पुरुषाची तिला शारीर ओढ आहे त्याला ती कमावलेलं शरीर उतरवून नाच्या व्हायला सांगेल हे पटत नाही. बरं, तमाशात नाच्या हवाच ही तिचीच अट आहे, गुणा किंवा इतरांना त्याची गरज वाटत नसते. दुसरा कोणीही नाच्या होण्यास तयार नसल्यामुळे नाईलाजाने गुणा स्वतः नाच्या होण्याचा निर्णय घेतो. ह्या वेळी त्याच्यावर अनुरक्त असलेली नयना त्याला थांबवू शकते, आपला हट्ट सोडू शकते. अशा परिस्थितीत कोणतीही हाडामांसाची स्त्री तसेच करेल. पण नयना तसे करत नाही ही केवळ कादंबरीकाराची/दिग्दर्शकाची गरज असावी. ह्यात पात्राची अपरिहार्यता नाही.

शिंदे ह्या राजकारण्याकडून जत्रेतील कार्यक्रमाची सुपारी मिळवण्याचा प्रसंगही असाच अजब. सत्तास्थानी असलेल्या पुरुषाकडून आपलं काम करून घेण्यासाठी, त्याची विकेट घेण्यासाठी तमाशाचा व्यवस्थापक तमाशातील तारुण्यसंपन्न, नखरेल रूपगर्वितेला पुढे करेल की नाच्याला? शिंदे हा समलिंगी प्रवृत्तीचा असल्याची कोणतीही चिन्हं चित्रपटात नव्हती. मग त्याला पटवण्यासाठी, लाडे लाडे बोलण्यासाठी नयनाला (किंवा दुसऱ्या एखाद्या मुलीला) पुढे करण्याऐवजी नाच्याला वापरण्याचे काय प्रयोजन?

गुणा दुसर्‍यांदा फड उभारायला निघाल्यानंतरच्या त्याच्या आयुष्याच्या प्रवासाची कहाणी तर दोन-चार मिनिटात चटावरचं श्राद्ध उरकावं तशी उरकली आहे. हा माणूस म्हातारपणी जीवन-गौरव पुरस्कार मिळवण्याइतपत मोठा कसा झाला हे प्रेक्षकांना कळतच नाही. मुळात, त्याआधी गुणाला लिहिताना, तालिमी घेताना जेव्हा जेव्हा दाखवले आहे तेव्हा त्याच्या वग-लेखनात अजिबात चमक दिसत नाही. हा पुढे जाऊन तमाशाच्या क्षेत्रातील दादू इंदुलीकर प्रभृती दिग्गजांच्या पंक्तीत स्थान मिळवेल, अशी पुसटशी शंकाही येत नाही. सुरुवातीला सगळेच कच्चे, नवशिके असतात हे मान्य पण अंगभूत प्रतिभा जरा तरी दिसायला नको? पैलू पाडण्याआधीही हिरा हिराच असतो, त्याच्यात व सामान्य दगडात काही फरक असतोच. पैलू पाडल्यानंतर तो अधिक चमकतो, सुंदर दिसतो इतकंच. गुणाच्या बाबतीत असे काही अजिबात वाटत नाही. इथे लेखक, पटकथाकार कमी पडले आहेत असे वाटते.

आपल्या अभिनयाच्या जोरावर नट-नट्यांनी दिग्दर्शकास व चित्रपटास तारून नेले आहे. अतुल कुलकर्णी ह्यांची अभिनयक्षमता वादातीत आहे, व ती त्यांनी ह्याआधीही सिद्ध केलेली आहे. त्यांनी ह्या चित्रपटात लौकिकास साजेसा अभिनय केलेला आहे, गुणाची दोन्ही रूपं जिवंत केलेली आहेत. मात्र खूप प्रयत्न करूनही अनेक ठिकाणी उच्चारात त्यांच्यातील 'कुलकर्णी' लपू शकलेला नाही. सोनाली कुलकर्णींनी अभिनय व नृत्य दोन्ही अप्रतिम केले आहे. नृत्य-दिग्दर्शिकेने बसवलेली नृत्यं खरं तर 'ठीक' पलीकडे फारशी जात नाहीत पण सोनाली कुलकर्णींनी त्यांतही प्राण फुंकून जिवंत केली आहेत. तिच्या पहिल्या प्रवेशात जत्रेत ती जो उत्स्फूर्त नाच करत असते तोच सर्वाधिक भावतो. 'अप्सरा आऽली' मधील काही झटके तर विजेचा झटका लागून झाल्यागत भासतात. अमृता खानविलकरचे 'वाजले की बारा' नाचापेक्षा गाण्यामुळेच गाजले. खानविलकरांना तो 'गेट-अप' फारसा शोभून दिसत नव्हता. त्यात त्यांच्या केशभूषेचा जो प्रकार केला तो पाहून शर्मिला टागोर ह्यांची आठवण झाली. डोक्याच्या मागच्या भागावर एखादा मोठा वाडगा उपडा ठेवून त्यावर एक भन्नाट टोप ठेवला असावा. गुणाची पत्नी झालेल्या नटीने (? विभावरी देशपांडे) आपली छोटी भूमिका परिणामकारकपणे वठवली आहे. किशोर कदम हा गुणी नट मात्र हळूहळू दिलीप कुमार, निळू फुले, नाना पाटेकर ह्यांचा कित्ता गिरवू लागला आहे हे पाहून वाईट वाटले. हे ताकदीचे नट जसे आपापल्या कारकीर्दीच्या उत्तरार्धात बहुतेक चित्रपटांत (मोजके व सन्माननीय अपवाद वगळता) अनुक्रमे दिलीप कुमार, झेले अण्णा/निळू फुले, व नाना पाटेकरच असायचे त्याचप्रमाणे किशोर कदमही आता बहुतेक चित्रपटांत व दूरदर्शनवरील मालिकांमध्ये किशोर कदमच असतात. असे करून ते स्वतः:च्या अभिनयगुणांवर, प्रतिभेवर अन्याय करत आहेत ह्याचे दु:ख आहे. ज्याचा अभिनय मुळातच सुमार असेल त्याच्याबद्दल काय व कशाला तक्रार करायची? भारत भूषण सारख्या महान चित्रपटकर्मींनी (नट म्हणावयास जीभ रेटत नाही) संपूर्ण कारकीर्द चेहर्‍याची इस्त्री बिघडू न देता काढली ह्याबद्दल आम्ही तक्रार केली का? किंबहुना 'अभिनया'त कमालीचं सातत्य राखल्याबद्दल कुठेतरी त्यांचं कौतुकच वाटत राहिलं.

शेवटी राहून राहून मनात पुन्हा पहिलाच विचार येतो. जर ह्या चित्रपटाची एवढी अतिशयोक्त प्रसिद्धी केली गेली नसती तर मी इतक्या छिद्रान्वेषी नजरेने त्याकडे पाहिले असते का? नक्की माहीत नाही. कदाचित मी तो चित्रपट पाहिलाही नसता. पण पाहिला असता तर वर मांडलेल्यापेक्षा काही वेगळी प्रतिक्रिया असती असं मला नाही वाटत.

गूगल वेव

2009-11-07T18:33:00.004+05:30

आजच मला गूगल वेवचे सदस्यत्व मिळाले. गूगलने कार्यान्वित केलेले हे एक नवे संपर्क साधन आहे जे एकाच वेळी अनेकांना जालावर डॉक्युमेन्टसविषयी चर्चाही करू देते व संपादनही. ते एक "document collaboration tool" तर आहेच पण त्याचबरोबर गूगलच्या म्हणण्यानुसार चाळीस वर्षांपूर्वी जन्माला आलेल्या ई-मेलची निर्मिती जर आज झाली असती तर ती अशी दिसली असती. गूगल वेवविषयी अधिक माहिती इथे मिळेल व इथे मिळेल.
सध्या वेवशी तोंडओळख करून घेणे सुरू आहे. परंतु माझ्या गूगल कॉन्टॅक्टस्‌पैकी कोणाकडेही अजून गूगल वेव नसावे असे दिसते. (कारण असते तर ते आपोआप मला माझ्या वेव कॉन्टॅक्टस्‌मध्ये दिसले असते. निदान गूगलबाबा तरी असे म्हणतो.) हे म्हणजे आपल्याकडे दूरध्वनी असताना आपल्या परिचयाच्या एकाही व्यक्तीकडे तो नसावा असे काहीसे झाले. वेविंग करायचे कोणासोबत?(चॅटिंगच्या धर्तीवर हेही क्रियापद मराठी जालविश्वात रूढ होण्याआधीच आपण त्याऐवजी 'वेवणे' हा शब्द घडवून मायमराठीस बहाल करुया का? उदा., "मी काल 'क्ष' आणि 'य' बरोबर वेवलो", "आपण संध्याकाळी सातला वेवुया का?", "वेवल्याने होत आहे रे, आधी वेवलेची पाहिजे" इत्यादी. मग कंसाआधीच्या वाक्याचे 'वेवायचे कोणासोबत?' असे पुनर्लेखन करायला हवे.) असो. तर, मुद्दा असा की कोणीही मित्र/परिचित जोवर वेववर भेटत नाहीत तोवर खुल्या (पब्लिक) वेव्जवर ह्या नव्या पोहण्याचा सराव करावा लागणार आहे. तुमच्यापैकी कोणी जर वेववर असेल तर नक्की संपर्क साधा...

गुरुदत्त ह्यांचे न्यू यॉर्क चित्रपट महोत्सवात रिट्रॉस्पेक्टिव

2009-10-07T17:03:00.000+05:30

ह्या वर्षीच्या न्यू यॉर्क चित्रपट महोत्सवात (New York Film Festival 2009) कै. गुरूदत्त ह्या हिंदी सिनेमाच्या सुवर्णकाळातील विख्यात नट-दिग्दर्शक-निर्मात्याच्या चित्रपटांचे प्रदर्शन (रिट्रोस्पेक्टिव) NYFF Masterworks: The Films of Guru Dutt : A Heart as Big as the World ह्या शीर्षकाखाली ७ ते ११ ऑक्टोबरदरम्यान होणार आहे. ह्यात त्यांचे बाज़ी, चौदवीं का चाँद, काग़ज़ के फ़ूल, Mr. & Mrs. 55, प्यासा, आणि साहिब, बीबी और ग़ुलाम हे प्रसिद्ध चित्रपट दाखवले जाणार आहेत, त्याचबरोबर गुरुदत्त ह्यांच्या आयुष्यावर व कारकीर्दीवर नसरीन मुन्नी कबिर ह्यांनी बनवलेला "In Search of Guru Dutt" हा माहितीपटही दाखवला जाणार आहे. स्वत:च्याच देशातील हिंदी चित्रपट पाहणार्‍या आजच्या पिढीस जवळ जवळ पूर्णपणे अज्ञात असलेल्या वा त्यांच्या खिजगणतीतही नसलेल्या हा हळव्या, कविमनाच्या कलाकाराचा त्याच्या मृत्यूनंतर ४५ वर्षांनी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर सत्कार होत आहे.

ह्याविषयीचा वृत्तांत New York Times मध्ये इथे वाचता येईल. दुर्दैवाने आजही आपल्या देशात फिरंग्यांचे सर्टिफिकेट मिळाल्याशिवाय एखाद्याची थोरवी मान्य केली जात नाही. सत्यजीत रायसारख्या प्रतिभावंतालाही आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाल्यावरच स्वदेशी ओळख व नाव प्राप्त झाले. कदाचित गुरुदत्त ह्यांचेही भाग्य ह्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात स्थान मिळाल्यामुळे उजळेल.

डिग्स्बीपासून सावध

2009-08-15T22:36:00.001+05:30

डिग्स्बी हा सध्या लोकप्रिय असलेला IM (इन्स्टंट मेसेंजर) क्लायंट प्रोग्रॅम आहे. आकर्षक रूपडे असल्याने, एकाच वेळी गूगल टॉक, याहू मेसेंजर इत्यादी बर्‍याच चॅटना जोडून देत असल्याने, आणि फुकट असल्याने डिग्स्बीचा अल्पावधीत खूप प्रसार झाला. मात्र संगणकावर स्थापण्याच्या प्रक्रियेदरम्यान हा स्वत:बरोबरच इतर तब्बल सहा क्रॅपवेअर स्थापन करण्याचा प्रयत्न करतो. ह्या विषयी माहिती इथे व इथे पाहा. इन्स्टॉल करताना डिग्स्बी याहू टुलबार, मायफ्रीझ नेट असिस्टंट फॉर फायरफॉक्स, स्मार्टशॉपर, वेदरबग, रेगिस्ट्री पॉवर क्लीनर इत्यादी स्थापन करण्याच्या ’स्पेशल ऑफर’चे पर्याय देतो. आपण लक्ष न देता किंवा घाईत ’Accept' वर टिचकी मारत गेलो तर हे सारे अनावश्यक क्रॅपवेअर आपल्या संगणकावर टाकले जाईल. याहून वाईट गोष्ट म्हणजे आपल्याला अंधारात ठेवून डिग्स्बी प्रोग्रॅम आपल्या संगणकाचा CPU आणि बॅन्डविड्थ ’रिसर्च’ साठी वापरतो. ही माहिती त्यांच्या टर्म्स ऑफ सर्विस मध्ये दडवलेली आहे. किती जण TOS वाचतात? ह्या ’रिसर्च’मध्ये मार्केटिंग रिसर्चही अंतर्भूत आहे, व TOS मध्ये "...including but not limited to..." ची पळवाट ठेवलेली आहेच, जेणेकरून त्यांना तुमच्या बॅन्डविड्थचा उपयोग अक्षरश: कशासाठीही करता येईल. आपला संगणक आपल्या परवानगीशिवाय, आपल्याला न कळवता कोणीतरी वापरत आहे किंवा वापरू शकतो ही कल्पना किती भयावह आहे! हा अनधिकृत वापर तुम्हाला बंद करायचा असल्यास मेनू मध्ये जाऊन ’डिग्स्बी’-’सपोर्ट दिग्स्बी’-’हेल्प डिग्स्बी कंडक्ट रिसर्च’ बंद करावे लागेल.
डिग्स्बी वापरणार्‍यांनी आणि वापरण्याच्या विचारात असलेल्यांनी हे कळल्यानंतर पुनर्विचार करावा आणि एखादा पर्यायी सुरक्षित प्रोग्रॅम (उदा. Pidgin ही मुक्तस्रोत प्रणाली) वापरावा.

जी-मेल मध्ये चित्र टाकणे

2009-04-12T16:14:00.001+05:30

आतापर्यंत जी-मेल मध्ये चित्र सहजपणे टाकता येत नव्हती. ही जी-मेलमधील एक मोठी कमतरता होती. मात्र आता गूगलने ही सोय उपलब्ध करून दिली आहे. त्यासाठी 'सेटिंग्ज' मधील लॅब्ज ह्या टॅबवर टिचकी मारून 'इन्सर्टिंग इमेजेस' चालू करा. आता विरोपात तुम्ही स्वतःच्या संगणकावरील चित्र चढवू शकता किंवा जालावर उपलब्ध असलेल्या चित्राचा दुवा देऊ शकता. ते चित्र तुमच्या विरोपात दिसेल. अधिक माहिती इथे पाहा.

अहमद फराज - दुःखद निधन

2008-08-27T14:32:00.003+05:30

परवा, २५ ऑगस्ट रोजी, इस्लामाबादामध्ये आजच्या काळातील सर्वोत्तम उर्दू कवीपैकी एक, श्री. अहमद फराज ह्यांचे प्रदीर्घ आजारानंतर वयाच्या ७४व्या वर्षी दुःखद निधन झाले. फैज अहमद फैज ह्यांचा वारसा सांगणाऱ्या फराज ह्यांचेही फैजप्रमाणेच पाकिस्तानच्या राज्यकर्त्यांशी कधीच पटले नाही. रिवायती रोमँटिक गझलांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या ह्या शायराने पाकिस्तानातील राजकीय स्थितीवर व तेथील हुकूमशहांनी सामान्य माणसांच्या केलेल्या गळचेपीवर देखील अनेक कविता केल्या. (ह्याचे उत्तम उदाहरण आहे त्यांची कविता मोहासर). त्यामुळे त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला. काही वर्षे देशत्याग करून युरोप, इंग्लंड व कॅनडात राहावे लागले. त्यांच्या काही प्रसिद्ध रचना आहेत :

1. रंजिशही सही, दिलही दुखाने के लिये आ
2. अब के हम बिछडे तो शायद कभी ख्वाबोंमें मिले
3. तेरी बातेंही सुनाने आये
4. कठीन है राहगुजर, थोडी दूर साथ चलो

त्यांच्या गझला व कविता इथे व इथे वाचा. विकिपिडियावर त्यांचा परिचय इथे आहे.
ईश्वर त्यांच्या आत्म्यास शांती देवो. अल्विदा, फ़राज़साहब...

अनिल विश्वास यांचा पाचवा स्मृतिदिन

2008-05-31T19:20:00.000+05:30

हिंदी चित्रपट संगीताच्या सुवर्णकाळातील एक महान संगीतकार, श्री. अनिल विश्वास, यांचा आज पाचवा स्मृतिदिन. त्यांच्या स्मृतीला विनम्र अभिवादन.

१९३५ साली 'बालहत्या' या चित्रपटाचे संगीतकार मधुलाल दामोदर मास्टर ह्यांचे सहायक म्हणून त्यांनी आपल्या कारकीर्दीची सुरुवात केली. त्याच वर्षी 'भारत की बेटी' या चित्रपटाचे संगीतकार झंडे खान यांचेही ते सहायक होते. यानंतर आला तो संगीत दिग्दर्शक म्हणून त्यांचा पहिला स्वतंत्र चित्रपट 'धर्म की देवी' (१९३५). तीस वर्षाच्या देदीप्यमान कारकीर्दीत त्यांनी जवळ-जवळ ८० चित्रपटांसाठी संगीत दिले. त्यांचा शेवटचा चित्रपट होता 'छोटी छोटी बातें' (१९६५). 'औरत' (१९४०, मदर इंडियाची मूळ आवृत्ती), 'किस्मत' (१९४३), 'गजरे', 'अनोखा प्यार' (१९४८), 'लाडली', 'जीत', 'गर्ल्स् स्कूल' (१९४९), 'तराना', 'आराम' (१९५१), 'दो राहा' (१९५२), 'वारिस' (१९५४), 'जलती निशानी' (१९५५) या चित्रपटांचे संगीत त्यांच्या उत्तुंग प्रतिभेची साक्ष देते. मुकेश व तलत महमूद या गायकांना पुढे आणण्यात अनिल विश्वास यांचा मोलाचा वाटा होता. दूरदर्शनवरील आद्य महामालिका, 'हम लोग', हिचे संगीतही अनिल विश्वास यांचे.
आजच्या ( व कालच्याही) पिढीतील फारसे कोणी अनिल विश्वास हे नाव ऐकले नसले तरी एके काळी हिंदी सिने-संगीताच्या क्षेत्रात त्यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जायचे. सार्वजनिक कार्यक्रमात ते शेवटचे दिसले ते काही वर्षांपूर्वी झी टीव्हीच्या 'सा रे ग म' स्पर्धेचे माननीय परीक्षक म्हणून. (तेव्हा या वाहिन्या होतकरू गायकांची गुणवत्ता SMSची द्रव्यरूपी संख्या मोजून न ठरवता पंडित जसराज, अनिल विश्वास, ओ. पी. नय्यर, इत्यादी दिग्गजांकडून पारखून घ्यायच्या.)

हिंदुस्तान टाईम्सचे नवे संशोधन - रामायणात धृतराष्ट्र

2008-03-03T14:00:00.003+05:30

गेली काही हजार वर्षे आपण अज्ञ भारतीय रामायणात राजा दशरथ व त्याच्या तीन राण्या होत्या हे ऐकून-वाचून होतो. पण आपले हे घोर अज्ञान दूर करण्याचे पुण्यकर्म मुंबईतील एक अग्रगण्य इंग्रजी वर्तमानपत्र 'हिंदुस्तान टाईम्स" व त्यात लिहिणाऱ्या विदुषी शोनाली गांगुली यांनी Where is the magic? या लेखात आज केले आहे. दूरदर्शनवरील नव्या रामायण मालिकेच्या संदर्भातील लेखाच्या पहिल्याच वाक्यात 'राजा धृतराष्ट्र आणि त्याच्या तीन राण्या' असे वाचून मी अडखळलो. अजून तेव्हढे वय झाले नाही म्हणून नाहीतर 'कवळी बाहेर पडली' असेच लिहिले असते! आजकाल रामायण-महाभारताबद्दल तरुणांना फारसे माहीत नसते हे वादापुरते गृहीत धरले तरीही कल्पनेची ही झेप सामान्य भारतीयांना झेपण्यापलीकडची आहे . वर्तमानपत्रात बाय-लाइन मिळणे ही एके काळी वार्ताहरांसाठी अभिमानाची बाब होती, त्यासाठी मेहनत व अभ्यास लागायचा. हल्ली बाय-लाइन बहुधा खिरापतीप्रमाणे वाटतात. अशा 'लेखकांना' व त्यांनी तोडलेले असले अकलेचे तारे छापणाऱ्या उच्चविद्याविभूषित संपादकांना शाहरुख खानच्या येऊ घातलेल्या "पांचवी पास" या कार्यक्रमात पाठवावे काय?

मार्मिक हटमल टुंबस्टोन

2008-03-01T12:26:00.002+05:30

जालचावड्या - नियम, उत्कर्ष, पतन

2008-03-01T12:04:00.006+05:30

आज सकाळी सहज जालभटकंती करताना Community Spark ही जाल-चावड्या या विषयास वाहिलेली एक जालनिशी सापडली. त्यातील काही नोंदींचे दुवे असे :
१) नियमांचे महत्त्व
२) चावडी अडखळू लागल्याचे इशारे

लेखक मार्टीन रीड पहिल्या नोंदीत स्पष्ट, जाहीर व लिखित नियमांचे महत्त्व विशद करतो. तो असेही म्हणतो की नियम लांबलचक व गुंतागुंतीचे नसावे. नियम स्पष्ट नसल्यास सदस्यांना कधी कधी मॉडरेशन पटत नाही कारण मुळात काय चूक झाली आहे हेच त्यांना कळत नाही. त्याच प्रमाणे मॉडरेटर/चावडीमालकाच्या नक्की अपेक्षा काय आहेत याचाही त्यांना अंदाज येत नाही. दुसऱ्या नोंदीत चावडीची वाटचाल अडखळू लागल्याचे काही धोक्याचे इशारे दिलेले आहेत. नवीन सदस्य न येणे, नवीन सदस्यांचे स्वागत न होणे, नव्या नोंदींची संख्या घटत जाणे, नोंदींना प्रतिसाद न येणे/चर्चा न रंगणे, इत्यादी.

मराठी जाल-चावड्यांची संख्या अद्याप बरीच मर्यादित आहे. वर मांडलेल्या मुद्द्यांच्या अनुषंगाने विचार करायचा झाल्यास काही अनेक वर्षे यशस्विरीत्या चालल्या आहेत, काही यशाचे शिखर (मराठी जालविश्वाची व्याप्ती लक्षात घेता ही शिखरेही टेकड्यांचीच म्हणावी लागतील) गाठून आता उतरणीला लागलेल्या आहेत, काहींचे पुस्तक आटोपले आहे व काही सध्या यशाच्या पताका हाती घेऊन ऐन भरात आहेत. परंतु नियम या विषयी एकुणात , उपक्रमचा सन्माननीय अपवाद वगळता, बहुतेकांची भूमिका "लेटस् क्रॉस दॅट ब्रिज व्हेन वुई कम टू इट" अशाच स्वरूपाची राहिली आहे. या 'आग लागली की विहीर खणू' वृत्तीमुळे अनेक टाळता येण्याजोगे गैरसमज व वाद होतात, कटुता निर्माण होते. सगळे घडून गेल्यावर नियम बनवले जातात पण तोपर्यंत उशीर झालेला असतो. मनोगत वर तर नियम व मॉडरेटर्सची नावे गुलदस्त्यातच असतात - पटत असेल तर या नाहीतर आपला रस्ता सुधारा ! यामुळे सदस्य मात्र एकमेकांकडे संशयाने पाहत असतात. 'हा/हीच तर मॉडरेटर नसेल? यानेच/हिनेच तर माझा पोस्ट/प्रतिसाद उडवला नसेल? हा/ही नक्कीच प्रशासकाच्या आतल्या गोटातील असणार...' वातावरण हे असे! मॉडरेटरांची नावे दडवण्यात काय फायदा होतो हे मला आजतागायत न उलगडलेले कोडे आहे. असो. "तुका म्हणे उगी राहावे, जे जे घडेल ते ते पाहावे..."

ता.क. हा चर्चा-प्रस्ताव मनोगतच्या प्रशासकांनी प्रकाशित केला नाही.

शुभानन गांगल यांचा "मराठी - एक मुक्त भाषा" हा लेख

2008-02-18T07:06:00.004+05:30

कालच्या (१७-०२-०८) 'लोकसत्ता'त प्रकाशित झालेला श्री. शुभानन गांगल यांचा "मराठी - एक मुक्त भाषा" हा लेख वाचून मला एक सामान्य वाचक म्हणून पडलेले काही प्रश्न, सुचलेले काही मुद्दे, व काही आक्षेप इथे चर्चेसाठी मांडत आहे.

"मराठी शुद्ध लेखनात चूक न होणारी व्यक्ती सापडणे कठीण आहे."
या वाक्यात 'शुद्धलेखनात' असे न लिहिता "शुद्ध लेखनात" असे फोड करून लिहिण्याचे प्रयोजन काय? 'शुद्धलेखन' या नामाचे 'शुद्ध लेखन' असे दोन शब्द केल्यावर वाक्याचा अर्थ बदलतो. आता 'शुद्ध' हा शब्द 'लेखन' या नामासाठी विशेषण म्हणून येतो. जे लेखन 'शुद्ध' आहे त्यात चूक असण्याचा प्रश्न कुठे येतो?

"अर्थाला नेहमीच पूर्णत्व असते. अर्धवट अर्थालाही त्या अर्थाचे पूर्णत्व लाभलेले असते."
याचा अर्थ (अर्धवट किंवा पूर्ण) काय ? जर अर्धवट अर्थालाही पूर्णत्व असेल तर तो अर्धवट कसा ? त्याला पूर्णच म्हणायला नको का ?

"सर्वांच्याच नेहमी चुका घडत असतील तर ती चूक न ठरता तोच भाषा नियम ठरतो."
सर्वांचीच नेहमी एखादी विशिष्ट चूक घडत असेल तर ती चूक न ठरता तोच भाषा नियम ठरतो असे म्हणायचे आहे का ? वेगवेगळ्या चुकांचा एक नियम ठरू शकत नाही.

"संस्कृत भाषेचे भूत त्यांच्या मानगुटीवरून उतरल्याशिवाय त्यांना मराठीचे मीपण समजणार नाही."
शुद्धलेखन व व्याकरण या तांत्रिक विषयांवरील लेखात "मराठीचे मीपण" सारखे संदिग्ध शब्दप्रयोग वाचकाला संभ्रमित करतात. जे म्हणायचे असेल ते नेमकेपणाने आणि ज्यांची व्याख्या सांगता येईल अशा शब्दांत मांडले तर मुद्देसूद चर्चा होऊ शकते. मराठीचे 'स्वतंत्र अस्तित्व' किंवा 'वेगळेपण' असे म्हटल्यास अधिक अर्थबोध होतो.

"मग त्यांनी ग्राह्य धरलेली भाषेसाठीची गृहीते कोणत्या क्षितीजापर्यंत पोहोचतील ?"
क्षितिज ह्या शब्दात 'ति' ह्रस्व असतो. शुद्धलेखनावरील लेखात तरी अशी प्राथमिक चूक होता कामा नये. 'गृहीत' ह्या विशेषणाचे (की क्रियाविशेषणाचे ?) नाम 'गृहीत' आहे की 'गृहीतक' की अजून काही ह्याविषयी जाणकारांनी खुलासा करावा.

"चुकीचे पुस्तकी व्याकरण व चुकीचे पुस्तकी लिखित नियम नावाच्या हसविणाऱ्या आरशांमधून मराठी भाषेला आज आपले विद्रूप रूप बघावे लागत आहे."
पुन्हा वरचाच शुद्धलेखनाचा मुद्दा. 'आरशांमधून' हे बहुवचन वापरायचे असेल तर 'नावाच्या' हे एकवचन अशुद्ध ठरते. त्याच्या जागी 'नावांच्या' असे हवे.

"व्याकरण व लेखननियम यातील चुका आता इतक्या वर्षांनंतर बदलायच्या ठरविल्या तर त्याचे परिणाम छापून प्रसिद्ध झालेल्या आजवरच्या पानापानांवर किती होईल, या विचारात सरकार मग्न राहील."
एकतर '...त्याचे परिणाम...किती होतील...' तरी हवे नाहीतर '...त्याचा परिणाम...किती होईल...' तरी हवे.

"...आम्ही मराठी जसे वापरत होतो तसेच ते आता अधिकृतपणे वापरता येईल..."
या वाक्यात 'मराठी' हा शब्द 'मराठी भाषा' ह्या अर्थाने (म्हणजेच एक नाम म्हणून) आला आहे, 'आम्ही' साठी वापरलेले विशेषण म्हणून नाही हे उघड आहे. पण 'मराठी' हे नाम स्त्रीलिंगी आहे त्यामुळे वरील वाक्य "...आम्ही मराठी जशी वापरत होतो तशीच ती आता अधिकृतपणे वापरता येईल..." असे हवे का ?

"जगाला अक्षर ही कल्पना मराठीच देऊ शकेल."
म्हणजे काय ?

"त्यामुळे संगणकीय क्षेत्रात मोठी क्रांती होऊ शकेल."
कशी ?

"मराठीच्या अक्षर निर्मितीचा संबंध भौतिकविज्ञान, गणित, कालमापन, भाषाविज्ञान या सर्वांशी आहे, हे कळल्यावर, मराठी भाषेला जगातील एकमेव शास्त्रीय भाषा म्हणून स्थान मिळेल."
लेखात सलग आलेली वरील तीन वाक्य शालेय वाद-विवाद स्पर्धेत टाळ्या वसूल करण्यासाठी घातलेल्या वाक्यांसारखी वाटतात. पण एका शास्त्रीय, तांत्रिक लेखात असली शेंडा-बुडखा नसलेली, कोणत्याही पुराव्याचा आधार नसलेली वाक्य शोभत नाहीत. मराठी भाषेवर गांगलांप्रमाणेच माझेही प्रेम आहे, मातृभाषेचा रास्त अभिमानही आहे. पण शेवटी अतिशयोक्ती किती करावी याला काही सुमार ? "जगातील एकमेव शास्त्रीय भाषा" ?!

"झालेल्या चुकांची कात टाकून नव्या उजळत्या कांतीने मराठीने स्वतःचा कायापालट करावा."
'उजळ' हे विशेषण असताना त्याचे 'उजळत्या' हे रूपांतर कशासाठी ? ( आणि व्याकरणाच्या दृष्टीने चूक नसले तरी एकाच वाक्यात 'कात', 'कांती' व 'काया' हे खटकतंच.)

याशिवाय 'मराठी' या विषयावरील लेखात 'हँगओव्हर', 'इलेक्ट्रॉनिक ग्राफ्स', 'इंटरनॅशनल फोनेटिक' ही इंग्रजी घुसखोरी कशासाठी ? आणि हे शब्द जर वापरायचेच तर मराठीइतकेच इंग्रजी शुद्धलेखनाकडे लक्ष द्यायला नको का? 'फोनेटिक' (एकवचन) हे इंग्रजीत विशेषण आहे. "इंटरनॅशनल फोनेटिक" याचा काय अर्थ होतो ? गांगल यांना बहुधा 'इंटरनॅशनल फोनेटिक्स्' ( बहुवचन -> नाम) असे म्हणायचे असावे.

तांत्रिक विषयांवरील लेखन हे ललित लेखनाहून अधिक काटेकोरपणे केले जावे असे मला वाटते. कालच्या 'लोकसत्ता'च्या त्याच पानावरील श्री. अरूण फडके यांचा "शुद्धलेखन - आग्रह नव्हे, सवय !" हा लेख याचे उत्तम उदाहरण आहे.

'लोकसत्ता' मध्ये उचलेगिरी

2007-11-10T12:34:00.000+05:30

आज, १० नव्हेंबर रोजी, 'लोकसत्ता'च्या मुंबई वृत्तान्त या पुरवणीत छापून आलेला डॊ. राजीव भोसेकर यांचा "कोई लौटा दे मेरे बिते हुए दिन" हा किशोर कुमारवरील लेख बराचसा श्री. शिरीष कणेकर यांच्या "यादों की बारात" या संग्रहातील "हम है राही प्यार के" या किशोर कुमारवरील लेखातून सरळ-सरळ आणि कणेकरांचा नामोल्लेख न करता उचललेला आहे. वाक्यंच्या वाक्यं, काही तशीच्या तशी व काही किरकोळ फेरफार करून भोसेकरांनी बिनदिक्कत वापरलेली आहेत. खाली उदाहरणं देत आहे.

कणेकर :'आंदोलन' ते 'शाब्बास डॆडी' या ७४ चित्रपटांत भूमिका, अनेक नशीली, रसीली, फडकती गाणी, मोजकं पण नावीन्यपूर्ण संगीत, चार विवाह, चिकटपणाच्या व तऱ्हेवाईकपणाच्या सुरस कथा व घमेलंभर बदनामी ही किशोरकुमार गांगुली या अष्टपैलू हिऱ्याची गेल्या तीस वर्षातली हिंदी चित्रसृष्टीतली कमाई आहे.

भोसेकर : 'आंदोलन' ते 'शाब्बास डॆडी' या ७४ चित्रपटांत भूमिका, अनेक नशिली, रसिली फडकती गाणी. मोजकं पण नावीन्यपूर्ण संगीत. चार विवाह, तऱ्हेवाईकपणाच्या सुरस कथा ही किशोरकुमारची गेल्या तीस वर्षांमधील हिंदी चित्रपटसृष्टीतील कमाई आहे.

कणेकर : या सोनपुतळ्याला फिल्मवाल्यांनी फारसं सीरियली घेतलंच नाही. कारण मुळात त्यानंच स्वत:ला सीरियली घेतलं नाही. उछलकूद करण्याची उपजत आवड होती.ती नैसर्गिकरित्या कॅमेऱ्यापुढे केली. प्रेक्षकांना ती रुचली म्हणून हा गात राहिला.देवानं गाता गळा दिला होता. सहज गाऊन गेला. ऐकणारे खूष होत राहिले म्हणून हा गात राहिला.

भोसेकर : तसे या अष्टपैलू हिर्यासारख्या अष्टपैलू कलाकाराला फिल्मवाल्यांनी कधीही गंभीरपणे घेतलंच नाही. कारण मुळात तो स्वत: गंभीर नव्हता. मौजमस्ती करण्याची त्याला नैसर्गिक आवड होती, ती त्याने नैसर्गिकरित्या कॅमेऱ्यापुढे आणली. प्रेक्षकांना ती रुचली. गाता गळा होता, प्रतिभा होती, प्रत्येक गाणे सहज गाण्याची क्षमता होती. प्रेक्षकांचा भरपूर प्रतिसाद मिळत गेल्यामुळे तो गात गेला.

कणेकर : खेमचंद प्रकाशकडे 'जगमग जगमग करता निकला' सैगल ढंगात गायला. तृप्त खेमचंदनं आशीर्वाद दिला, - 'दुसरा सैगल होशील.'

भोसेकर : एकदा खेमचंद प्रकाशकडे 'जगमग जगमग करता निकला' हे गाणे त्याने सैगलच्या ढंगात गायले. तृप्त झालेल्या खेमचंदने त्याला आशीर्वाद दिला.

कणेकर : किशोरकुमारनं पडदाप्रवेश केला तेव्हा दादामुनी, दिलीप, राज व देव यांनी अवघा प्रेक्षकवर्ग आपसात वाटून घेतला होता....आपला प्रेक्षकवर्ग त्यानं (किशोर कमारनं) हिसकावून तयार केला. पण तो टिकवण्यासाठी त्यानं कसलेच प्रयास केले नाहीत. कारकीर्द नीट 'प्लॆन' करायची असते हे त्याच्या गावी नव्हतं.

भोसेकर : किशोरकुमारने जेव्हा चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला तेव्हा अशोककुमार, दिलीपकुमार, राज कपूर, देव आनंद इत्यादी प्रतिभासंपन्न कलाकारांची धूम होती. अशा परिस्थितीतही किशोरकुमारने आपला स्वतंत्र प्रेक्षकवर्ग तयार केला. परंतु कारकीर्द नीट प्लॆन करायची असते हे त्याच्या गावी नव्हतं.

कणेकर : पण अमीर आणि फकीर दोघांच्याही काळजाला भिडेल अशी काही तरी विलक्षण गोष्ट किशोरच्या साध्यासुध्या वाटणार्या आवाजात आहे.

भोसेकर : "अमीर" आणि "फकीर" दोघांच्याही काळजाला भिडेल अशी काहीतरी विलक्षण गोष्ट किशोरच्या साध्यासुध्या वाटणार्या आवाजात आहे.

कणेकर : परंतु 'सार्वभौम' रफीला किशोरनं मोडीत काढावं ही गोष्ट माझ्या आकलनापलीकडची आहे....'आराधना'च संगीत मस्त होतं व किशोर गायलाही झकास.पण एका 'आराधना'च्या जोरावर किशोरनं रफीची जागा घ्यावी?

भोसेकर : सार्वभौम गणल्या जाणार्‍या रफीला किशोरनं आव्हान दिलं, आराधनाच्या द्वारे, 'आराधना'च्या जोरावर किशोरनं रफीची जागा घेतली.'आराधना'चं संगीत मस्त होतं व किशोर त्यात गायलाही झकास.

कणेकर : काय असेल ते असो, त्यानंतर कुठल्याही नायकानं गाण्यासाठी म्हणून आ वासला की आतून किशोरचा आवाज उमटू लागला. एकाही संगीतकाराचं त्याच्यावाचून गाणं वाजेना.

भोसेकर : प्रत्येक नायकाच्या तोंडातून किशोरकुमारचा आवाज उमटू लागला. एकाही संगीतकाराचं त्याच्या वाचून गाणं वाजेना.

चुका मात्र डॊक्टर मजकुरांनी स्वयंप्रद्न्येने केल्या आहेत आणि त्याचं श्रेय त्यांना द्यायलाच हवं. डॊक्टर भोसेकर म्हणतात, "हृषिकेश मुखर्जींनी 'आनंद' साठी किशोरलाच नजरेसमोर ठेवला होता. किशोर हा 'आनंद' साकार करणार्या राजेश खन्नाचा जणू आवाजच बनला होता." 'आनंद' चित्रपटातील राजेश खन्नावर चित्रित "ज़िंदगी कैसी है पहेली", "कहीं दूर जब दिन ढल जाये" व "मैने तेरे लियेही सात रंगके सपने चुने" ही गाणी अनुक्रमे मन्ना डे, मुकेश व मुकेश यांनी गायलेली आहेत ! आराधना (१९६९) नंतर किशोर कुमार हा राजेश खन्नासाठी पार्श्वगायक म्हणून ठरून गेल्यासारखा असतानाही 'आनंद' (१९७१) मध्ये संगीतकार सलिल चौधरी व दिग्दर्शक हृषिकेश मुखर्जी यांनी मन्ना डे व मुकेश यांचा यशस्वीपणे वापर केला हे विशेष.

ज्या दैनिक 'लोकसत्ता'मध्ये कणेकरांनी अनेक वर्षं नोकरी केली, स्तंभलेखन केलं त्याच 'लोकसत्ता'त त्यांचे लिखाण दुसऱ्याच्या नावावर छापून यावं हे त्यांचं दुर्दैव. आपल्या सुमार संपादकीयांतून जगाला रोज नैतिकतेचे डोस पाजणाऱ्यांना आपल्या पायाखाली काय जळतय याची कल्पना नाही ? की हा विषय गांधी घराण्याशी संबंधित नसल्यामुळे परवा नाही ?

गूगल कॆलेंडर आणि थंडरबर्डचा ताळमेळ

2007-10-03T13:12:00.000+05:30

थंडरबर्ड ह्या विरोप क्लायंटचा आपल्या गूगल कॆलेंडरशी दुतर्फा ताळमेळ साधणे आता सहज शक्य आहे. ही माहिती मूळ इंग्रजीतून आणि सचित्र इथे पाहा. त्याचाच मराठीत सारांश खाली देत आहे.
यासाठी आवश्यक गोष्टी:

गूगल कॆलेंडर
थंडरबर्ड : सर्वोत्तम मुक्तस्रोत विरोप (इ-मेल ) क्लायंट
लाईट्निंग : थंडरबर्ड कॆलेंडर ऎड-ऒन
प्रोवायडर फॊर गूगल कॆलेंडर ऎड-ऒन फॊर थंडरबर्ड

कृती :
१)लाईट्निंग व प्रोवायडर ही दोन थंडरबर्ड ऎड-ऒनस्‌ वरील दुव्यांवरून डाऊनलोड करा व इन्स्टॊल करा. हे करण्यासाठी

डाऊनलोड पृष्ठावरील डाऊनलोड दुव्यावर उजवी टिचकी मारा व ते एक्स्टेन्शन आपल्या संगणावर 'सेव्ह' करा.
थंडरबर्ड सुरू करा, त्यात Tools -> Add-ons ला जा.
त्यात खाली डावीकडे असलेल्या 'Install...' बटनावर टिचकी मारा व वर 'सेव्ह' केलेल्या दोन्ही ऎड-ऒन फाईल्स्‌ (xpi एक्स्टेन्शन असलेल्या) इन्स्टॊल करा.

हे करून झाल्यावर थंडरबर्ड पुन्हा चालू करा व लाईट्निंगने तुमची स्थानिक वेळ नीट ओळखली आहे की नाही ते तपासा. नसल्यास
Tools->Options->Lightning->Timezone tab
इथे जाऊन ती सेट करा.
२)आता तुमच्या गूगल कॆलेंडरला लॊग-इन करा. तिथे वर उजवीकडे असलेल्या 'Settings' वर टिचकी मारा.
३)'Calendar settings' ला जा व तुम्हाला हवे ते कॆलेंडर निवडा (एकाहून अधिक असल्यास).
४)'Calendar settings' मध्ये 'Private Address' च्या नारंगी रंगाच्या XML बटनावर टिचकी मारा.
५)नव्या पॊप-अप खिडकीतील URLवर उजवी टिचकी मारून त्यास क्लिपबोर्डवर डकवा/उतरून घ्या.
६)पुन्हा थंडरबर्डकडे या. त्यात खाली डावीकडे असलेल्या 'Calendars' टॆबवर टिचकी मारा व मग 'New...' बटनावर टिचकी मारा.
७)आलेल्या नव्या खिडकीत “On the Network” निवडा आणि 'Next' वर टिचकी मारा.
८)पुढील खिडकीत “Google Calendar” निवडा व 'Location' इन्पुट खोक्यात वर (५)मध्ये क्लिपबोर्डवर डकवलेला URL पत्ता पेस्ट करा व 'Next'वर टिचकी मारा.
९)पुढच्या खिडखीत तुमच्या या नव्या कॆलेंडरला तुमच्या पसंतीचे नाव व रंग द्या. 'Finish'वरा टिचकी मारा.
१०)आता आलेल्या “Google Calendar Login” खिडकीत तुमचा गूगल कॆलेंडर कूटशब्द (पासवर्ड) द्या व ( ऐच्छिक) पासवर्ड मॆनेजरला तो लक्षात ठेवण्याची मुभा द्या.

हुश्श. झालं. तुमच्या गूगल कॆलेंडरमधील इव्हेन्टस्‌ थंडरबर्डमध्ये आलेले दिसतील. थंडरबर्डमध्ये एखादा नवा इव्हेन्ट घालून मग तुमच्या जालभ्रमकाचे गूगल कॆलेंडर पान ताजेतवाने करा. नवा इव्हेन्ट गूगल कॆलेंडरमध्ये आलेला दिसेल. त्याचप्रमाणे गूगल कॆलेंडरमध्ये नवा इव्हेन्ट नोंदवल्यास वा आधीचा कोणताही इव्हेन्ट बदलल्यास तो थंडरबर्डमध्ये दिसेल --> दुतर्फा ताळमेळ !

झाडे एकमेकांशी बोलतात

2007-09-26T16:07:00.000+05:30

हॊलंडमधील नायमेहन शहरात असलेल्या रॅदबौद विश्वविद्यालयाच्या डॊ. जोसेफ स्टुफर यांच्या संशोधनानुसार झाडे एकमेकांशी बोलतात. 'बोलतात' हा शब्द तितकासा बरोबर नाही, माहितीची देवाण-घेवाण करतात असे म्हणूया. आजवर झाडांची प्रतिमा ही नैसर्गिक मृत्यू येईपर्यंत, कापली जाईपर्यंत वा खाल्ली जाईपर्यंत एका ठिकाणी निष्क्रीयपणे उभी राहणारी वनस्पती अशी होती. आता मात्र यावर पुनर्विचार करावा लागणार आहे. डॊ.स्टुफरांच्या मते स्ट्रॊबेरी, क्लोवर, ग्राऊन्ड एल्डर इत्यादी झाडे नेटवर्क बनवतात.
त्या संपर्कव्यवस्थेद्वारे शत्रुंबद्दल दुसऱ्यांना माहिती पुरवतात. उदाहरणार्थ, एका झाडावर जर काही किड्यांनी हल्ला केला तर नेटवर्कमधून ते इतरांना त्याची माहिती पोहोचवते. ही आगाऊ सुचना मिळाल्यावर बाकीची झाडे आपली अंतर्गत रासायनिक सुरक्षा-व्यवस्था अधिक बळकट व येणाऱ्या हल्लेखोरास योग्य अशी करतात. परंतु वायरसेस्‌ मात्र झाड्यांच्या या नेटवर्कचा फायदा घेऊन एका झाडातून दुसऱ्या झाडात सहजपणे पसरतात. (म्हणजेच नेटवर्कींगचे जसे फायदे असतात तसेच तोटेही असतात! जरा जपून.)
ही आश्चर्यकारक माहिती मला जालभ्रमण करत असताना इथे मिळाली.

मराठी जालचावड्या - काही स्फुट विचार

2007-09-23T21:28:00.000+05:30

१) स्थापन करण्यामागची कारणे

मराठीशी संबंधित कारणे

मराठी भाषेवरील प्रेम - "मोडेन पण वाकणार नाही" छाप भांडकुदळ मराठी भाषिकांवर प्रेम करण्यापेक्षा मराठी भाषा या संकल्पनेवर प्रेम करणे तुलनेने सोपे असल्यामुळे जालचावडी स्थापन करणे. (इथे समस्त मराठी भाषिक हा अर्थ अभिप्रेत आहे. एका किंवा निधड्या छातीचे असल्यास एकाहून अधिक विशिष्ट मराठी भाषिकांवर प्रेम करणाऱ्यांची संख्या मोजण्यापलिकडे आहे याची सदरहु लेखकास जाणीव आहे.)
मराठी माणसांच्या अभिव्यक्तिला वाव देण्याची इच्छा असणे.
जालावर मराठी माणसांच्या गाठी-भेटींची सोय करणे -> "महाराष्ट्र धर्म वाढवावा"

रिकामपणचे उद्योग, कंडशमन, इत्यादी

फावला वेळ, उत्तम तांत्रिक ज्ञान व आर्थिक पाठबळ हाती असल्यास मायबोलीचे ऋण फेडण्याचा हा उत्तम मार्ग आहे.

वेगळी चूल

याची कारणे सुनेने वेगळी चूल मांडताना दिलेल्या कारणांशी साधर्म्य राखून असतात.

आधीच्या चावडीच्या मालकाशी मतभेद

अ) तात्त्विक - व्यक्तिस्वातंत्र्य, अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य, मालकाने मर्जीतल्या सभासदांना नियमातून दिलेली सूट, इत्यादी
आ) वैयक्तिक
इ) सात्विक ( याचे उदाहरण कोणास आढळल्यास कळवावे. )

सभासदांतील गटबाजी

अ) "उष्ट्राणाम् लग्नवेलायाम् गीतम् गायन्ति गर्दभाः।
परस्परं प्रशंसन्ति अहो रूपम् अहो ध्वनि :॥"
आ) "मेरी भैंस को डंडा क्यों मारा !?"

"जानी, वो सेर हैं तो हम सव्वा-सेर हैं !"

विशिष्ट विषय

सर्वसामान्य चावड्यांमध्ये आपल्या पसंतीचा विशिष्ट विषय नीट किंवा सविस्तर हाताळला जात नसल्याची भावना. असे वाटू लागल्यास त्या विषयास वाहिलेली खास मराठी जालचावडी निर्मिली जाते.

स्मारक

दिवंगत महनीय व्यक्तीचे स्मारक म्हणून. शहाजहानने नाही का ताज महाल बांधला ?

२)माणसे जालचावडीचे सभासदत्व का घेतात ?

'नामांकित' - हार-तुरे, सन्मान मिळाल्यामुळे. चावडी-मालक इतर चावड्यांवरील नामांकितांना अगत्यपूर्वक, अजीजीने बोलावत असेल तर ते नाही कशाला म्हणतील? राजकारणी नाही दिवसाला दहा सभा-समारंभांना जातात ?

सर्वसामान्य वाचनमात्र सभासद

अ) नव्या चावडीवर काय वेगळे आहे ते पाहण्यासाठी
आ) नव्या चावडीवर कोण वेगळे आहे ते पाहण्यासाठी

लेखक - नव्या वाचकांच्या शोधार्थ
वाचक - नव्या लेखकांच्या शोधार्थ
हाडाचे टीकाकार - नव्या हाडांच्या शोधार्थ
विडंबक - नव्या बकऱ्यांच्या शोधार्थ
इतर

अ) भांडायला नव्या आखाड्याच्या शोधार्थ
आ) कोंबड्यांच्या नव्या झुंजी बघायला
इ) काड्या लावायला

सभासद चावडी सोडून का जातात

याची बरीचशी कारणं 'वेगळी चूल' प्रमाणे आहेत.

चावडीमालकाशी मतभेद

अ) तात्त्विक (टीप : काल 'अ' चावडीचा सभासद असणाऱ्याने तात्त्विक कारणास्तव ती सोडून 'ब' चावडी काढली की 'ब' चावडीचे सभासद दोन दिवसात त्याच तात्त्विक कारणांस्तव 'ब' चावडी सोडू लागतात)
आ) वैयक्तिक
इ) सवयीचा परिणाम - असते एखाद्याला भांडण्याची सवय. काय करणार?

इतर सभासदांशी तीव्र मतभेद (किती वेळा 'भांडण' शब्द वापरायचा?)

अ) गटबाजी, कंपूबाजी (टीप : आपला समविचारी मित्रांचा गट, इतरांचा कंपू. उपटीप : आपली ती बाबी, त्यांची ती कार्टी.)
आ) आपल्या लेखनावर, पक्षी आपल्यावर, लांडग्यांच्या कळपाचे वारंवार हल्ले
इ) आपल्या 'दर्जेदार' लेखनाकडे 'दुर्लक्ष', कळपातील लेखकांवर स्तुतीसुमने.
ई) टीका
आपण इतरांवर केलेली : यावर टीकाविषय का चिडतात ते कळत नाही कारण ही नेहमी समतोल, वस्तुनिष्ठ व लेखकाच्या भल्यासाठीच असते. प्रसंगी परखड व सडेतोड असली तरी पातळी सोडून कधीही नसते.
इतरांनी आपल्यावर केलेली

-सौम्य : ही नेहमी बिनबुडाची असून टीकाकाराच्या अल्पमतित्वाची साक्ष देते.
-कडक : ही आकसापोटी केलेली, व्यक्तिगत व 'कमरेखालील वार' यात मोडणारी असते.

उ)विभागीय भाषाशैलीविषयी अज्ञान :
काही सभासद महाराष्ट्राच्या ज्या भागातून येतात तिथे (त्यांच्या मते) माता-भगिनींवरून दिलेल्या शिव्या म्हणे अल्पविराम, स्वल्पविरामाप्रमाणे संभाषणात वापरल्या जातात. जालावर लिहिताना हे सभासद हीच भाषा जालचावडीवर अत्यंत निरागसपणे वापरतात. इतर सभासद त्यास आक्षेपार्ह मानून चावडी सोडून गेले तर त्यात यांचा काय दोष ? "आम्ही आहोत हे असे आहोत. ज्यांना आमची भाषा पसंत नसेल ते **चे गेले ***च्या **त!"

कंटाळा - कविवर्य विंदा करंदीकरांनी म्हटलेच आहे

"...तीच गाणीं, तेच तराणे;
तेच मूर्ख, तेच शहाणे;
तेंच तें ! तेंच तें !
...
पडद्यावरच्या भूतचेष्टा:
शिळा शोक, बुळा विनोद;

भ्रष्ट कथा, नष्ट बोध;..."

तात्पर्य

"काय भुललासी वरलिया रंगा ?"

जरा वरचा ले-आऊटचा रंग खरवडला की साऱ्या चावड्या सारख्याच. पारातील पिंपळाचे झाड वेगळे असले तरी जमलेले गावकरी तेच, तिखट-मीठ लावलेल्या चर्चा त्याच, हजाम तेच आणि भादरून घेणारेही तेच ! पिंपळावर बसलेले कावळेही तेच आणि मुंजेही तेच !पुन्हा विंदांच्याच शब्दात सांगायचे तर

"नरम मसाला, गरम मसाला;
तोच तोच भाजीपाला;
तीच तीच खवट चटणी;
तेंच तेंच आंबट सार;
...सकाळपासून रात्रीपर्यंत
तेंच तें ! तेंच तें !

मुक्त स्रोत आज्ञाप्रणाली, फ्रीवेअर वापरा

2007-08-23T15:57:00.000+05:30

मी पहिला संगणक विकत घेतला त्याला आता दहा वर्षांहून अधिक काळ होऊन गेला असेल. भारतात "ग्रे मार्केट" मधून संगणक विकत घेणाऱ्या >९५ % लोकांप्रमाणे माझ्याही संगणकावर अनधिकृत आज्ञाप्रणालींची रेलचेल होती. मी संगणक क्षेत्रातील नाही व संगणकाचा वापर हा लेखनासाठी, विरोपांसाठी, जालभ्रमण करण्यासाठी, संगीत ऐकण्यासाठी, वैयक्तिक हिशोब ठेवण्यासाठी, इत्यादी, करतो. प्रोग्रामिंग वगैरे तांत्रिक गोष्टींसाठी नाही. या कामांना लागणाऱ्या जवळ जवळ सर्व आज्ञाप्रणाली अनधिकृत होत्या आणि त्या मी "निर्लज्जम्‍ सदा सुखी" या उक्तिनुसार सुखेनैव वापरीत होतो. गेल्या दिड-दोन वर्षात मात्र मी हळूहळू मुक्त स्रोत प्रणालींकडे (किंवा मुक्त स्रोत नसल्या तरी फुकट असणाऱ्या, अर्थात फ्रीवेअरकडे) आकर्षित होऊ लागलो आहे व त्यांचा अधिकाअधिक वापर करू लागलो आहे. यासाठी नाही की मला अचानक उपरती झाली आहे. या काळजीपोटी ही नाही की माझ्यामुळे बिल गेट्स्‍च्या खिशात चार पैसे कमी गेले तर तो कफल्लक होऊन बायको-पोरांसकट दारोदार भीक मागत फिरेल, तर यामुळे की मला मुक्त स्रोत चळवळीचे महत्त्व पटले आहे.

माय्क्रोसॊफ़्टची या क्षेत्रातील वाढत चाललेली मक्तेदारी ही एक निश्चितपणे धोकादायक गोष्ट आहे. कोणीतरी म्हटलेले आहे, "The only thing worse than a public sector monopoly is a private sector monopoly." आपण सारे वैयक्तिक संगणक (PC) वापरणारे मेंढ्यांप्रमाणे गेट्स्‍च्या मागे मागे जात राहतोय. का, तर केवळ इतर सारे हेच करतायत म्हणून! त्यात तो दर दोन-तीन वर्षांनी अपग्रेडच्या नावावर 'खिडक्यां"ची आणि "कार्यालय"ची नवी आवृत्ती काढणार, त्या बहुतेक जुन्या संगणकांवर चालणार नाहीत म्हणून लोकांना नवा संगणक घेण्याचाही भुर्दंड.
ही मक्तेदारी मोडून काढण्याचा उपाय आहे मुक्त स्रोत आज्ञाप्रणालींचा वापर करणे. याचे अनेक फायदे आहेत :

या आज्ञाप्रणाली मुक्त स्रोत असल्यामुळे संगणक क्षेत्रातील कोणीही तज्ञ त्यांची आज्ञावली तपासून बघू शकतो, त्यात कुठल्याही प्रकारचे स्पायवेअर दडलेले नाही याची खातरजमा करून घेऊ शकतो.
यात जगभरातले लाखो प्रोग्रॆमर्स बदल करून बघू शकतात, जे बदल फायद्याचे ठरतील ते महाजालावरील मुक्त स्रोत फोराद्वारे सर्वांपर्यंत पोचवू शकतात.
या आज्ञाप्रणालींची किंमत अत्यंत आकर्षक असते - फुकट !
अनधिकृत आज्ञाप्रणाली वापरण्यातून निर्माण होणारे कायदेशीर धोके उद्भवत नाहीत.
एका मक्तेदारीस आव्हान देण्यात आपला खारीचा वाटा उचलल्याचे समाधान मिळते.

कोणतीही नवी आज्ञाप्रणाली वापरताना पहिले काही दिवस थोडं गोंधळल्यासारखं होतं. आपल्याला त्या जुन्या प्रणालीची सवय झालेली असते. बदल स्वीकारायला काही दिवस जावे लागतात. मात्र आठ-दहा दिवस कटाक्षाने व नेट लावून या वापरल्या की आपल्याला या नव्या प्रणालींची सवय होते व त्यांचे फायदे कळू लागतात.

मी वापरत असलेल्या व मला आवडलेल्या काही आज्ञाप्रणालींची यादी.

Firefox : मुक्त स्रोत. निर्विवादपणे सर्वोत्तम भ्रमणक (browser). IE याच्या आसपासही पोहोचत नाही. आधीच सरस, त्यात उपलब्ध शेकडो एक्स्टेन्शन्स्‍मुळे आपल्याला हवा तसा करता येतो.
Thunderbird : मुक्त स्रोत इ-मेल क्लायंट. Outlook Express ला उत्तम पर्याय. हा आपण वेब मेलसाठीही वापरू शकतो, म्हणजे GMail, Yahoo Mail, Hotmail पाठवण्यासाठी व वाचण्यासाठीही वापरू शकतो. त्याशिवाय तो स्वतंत्र इ-मेल क्लायंट आहेच.
Open Office : मुक्त स्रोत. मायक्रोसॊफ्ट ऒफिस (कार्यालय) ऐवजी हे वापरा. गरज पडल्यास यात निर्मिलेल्या फाईल्स्‍ MS Office फॊर्मॆटमध्ये सेव करता येतात. त्यामुळे "कार्यालय" वापरणाऱ्यांबरोबर काम करताना/फाईल्स्‍ देता-घेताना अडचण येत नाही. मग ते महागडं "कार्यालय" हवय कशाला?
GnuCash : मुक्त स्रोत. MS Money आणि Quickenला पर्याय.
Ubuntu : मुक्त स्रोत GUI Linux‍ OS. यांच्या संकेतस्थळावर आपला नाव-पत्ता नोंदवल्यास ते युरोपहून उबुन्टू CD पोस्टाने घरपोच पाठवतात - तीही फुकट! हे मी केवळ वाचून नाही तर स्वानुभवावरून सांगतोय. मला मिळालेली आहे. अर्थात ज्यांना ७०० मेगाबाईट डाऊनलोड करायचे असेल ते तसे करू शकतात. (माझी ४० जीबीची हार्ड डिस्क जवळ जवळ पूर्ण भरलेली आहे. नजिकच्या भविष्यकाळात नवी घालण्याचा बेत आहे. तसे केल्यानंतर लगेच उबुन्टू इन्स्टॊल करून दुहेरी बूट सिस्टिम करीन. एकदा उबुन्टूची नीट सवय झाली की "खिडक्यां"ना अखेरचा जय महाराष्ट्र करण्याचा विचार आहे.)
Nvu : मुक्त स्रोत. WYSIWYG हटमल संपादक व संकेतस्थळ व्यवस्थापक. MS Front Page किंवा Dreamweaver ऐवजी वापरावे. या दोन व्यावसायिक प्रोप्रायटरी प्रणालींइतक्या सुविधा नसल्या तरी वैयक्तिक वापरासाठी उपयुक्त.
Scribus : मुक्त स्रोत. डेस्क-टॊप प्रकाशन प्रणाली. मात्र यात अजूनही भारतीय भाषा अंतर्भूत नाहीत.
Pidgin : मुक्त स्रोत. तातडीचा निरोप्या (Instant Messenger). पिजिन MSN Messenger, Yahoo! Messenger, Google Talk,AIM, ICQ, IRC, इत्यादींबरोबर काम करतो. हा वापरून आपण एकाच वेळी अनेक IM नेटवर्क्स्‍वर अनेक खात्यांना लॊग-इन करू शकता.
Media Player Classic (MPC): मुक्त स्रोत मिडिया प्लेयर. यात DVD प्लेयर अंतर्भूत आहे. Windows Media Playerला लहान पण सशक्त पर्याय. Real Alternative व Quick Time Alternative MPC बरोबर इन्स्टॊल केले तर MPC RealMedia फाईल्स्‍ व QuickTime फाईल्स्‍ही वाजवू शकतो, आपल्या संगणकावर Real Player व Quick Time Player हे वेगळे अवाढव्य व जाहिराती ढकलणारे प्लेयर इन्स्टॊल करण्याची गरज उरत नाही.
GIMP : मुक्त स्रोत इमेज मॆनिपुलेशन प्रणाली. Adobe Photoshop ला पर्याय.
Audacity : मुक्त स्रोत ध्वनीसंपादक व ध्वनीलेखक. ऒडियो फाइल्स्‍ निर्मिती व संपादनासाठी उत्तम.
ClamWin Antivirus : मुक्त स्रोत. Norton Anti-Virus, McAfee Anti-Virus ला पर्याय. वायरसेस शोधण्यात व काढण्यात प्रोप्रायटरी आज्ञाप्रणालींइतकाच कार्यक्षम परंतु यात रिअल-टाईम स्कॆनर नाही. फाईल निवडून स्कॆन करावी लागते. ही मर्यादा/अडचण नसणारे एक उत्तम फ्रीवेअर आहे AVG Anti-Virus Free. हे मी अनेक वर्षं विनातक्रार वापरत आहे. रिअल-टाईम स्कॆनर, दररोज स्वयंचलित अपडेट, ठराविक वेळेस व दिवशी स्वयंचलित स्कॆन...आणि नॊर्टन वा मकॆफीहून खूप लहान.
musikCube : मुक्त स्रोत म्युज़िक प्लेयर/ज्युकबॊक्स. वेगवान, खूप कमी मेमरी वापरणारा, आवाजाचा दर्जा अप्रतिम.
EAC : फ्रीवेअर. याहून चांगला CD रिपर पैसे देऊनही मिळणार नाही !

"In an open society, who needs gates and windows ?"

दु:खद निधन

2007-07-21T07:23:00.000+05:30

खालील नोंद ही मनोगतच्या सदस्यांकरता व वाचकांकरता आहे. इतरांना त्यातील संदर्भ लागणार नाहीत.

हा प्रतिसाद/ हे निवेदन मनोगतच्या आपापसात या विभागात आज सकाळी दिले होते. प्रशासकांनी ते अद्याप, म्हणजे तब्बल १२ तासांनंतरही प्रकाशित केलेले नाही त्या अर्थी ते प्रकाशित होण्याची शक्यता कमी आहे. सबब ते आता किंचित फेरफार करून इथे अनुदिनीवर प्रकाशीत करत आहे.

दु:खद निधन

१) उत्तर
हेडमास्तर द्रोणाचार्यांनी अर्जुनाला खूश करण्यासाठी छाटलेला अजून एका एकलव्याचा अंगठा.

२) महमदा रे
जातीय वैमनस्य वाढू नये व महमद हे नाव धारण करणाऱ्या जगातील लाखो सत्पुरुषांना वाईट वाटू नये या स्तुत्य हेतूने महमदा रे ला नाईलाजाने देहान्त प्रायश्चित्त देण्यात आलेले आहे. मात्र हा नियम राम, कृष्ण, शंकर इत्यादी नावांना लागू होणार नाही याची नोंद घ्यावी.

३) समान न्याय तत्त्व
ह्या तत्त्वाचे पालन केल्यास देश, शासन, सहकारी संस्था, खाजगी कंपन्या, विश्वविद्यालये, महाविद्यालये, शाळा, व संकेतस्थळे चालवण्यात येत असलेल्या व्यावहारिक अडचणी लक्षात घेऊन समान न्याय तत्त्व याला अत्यंत नाइलाजाने व खेदाने मूठमाती द्यावी लागली आहे.

४) तारतम्य

ईश्वर साऱ्या मृतात्म्यांस सद्गती देवो. समस्त मनोगतींनी दोन मिनिटांची शांतता राखून मयतांना श्रद्धांजली वाहावी ही नम्र विनंती.

॥ॐ शांति: शांति: शांति: ॥

मुंबईची शांघई

2007-06-15T00:36:00.000+05:30

हल्ली मुंबईची शांघई करण्याच्या गप्पा - की वल्गना - वारंवार ऐकू येतात. कानाला गोड लागतं, डोळ्यांत रम्य स्वप्नं तरळू लागतात, ओठांवर 'तथास्तु' येतं - आणि तेव्हढ्यात हे चित्र पाहायला मिळतं:

मुंबईच्या कुर्ला उपनगराचे हे चित्र अधिक परिणामकारकपणे त्याच्या मूळ आकारात इथे पहा.

तुलनेसाठी शांघईची ही स्कायलाईन (मराठी प्रतिशब्द?) पहा :

"सारे जहां से अच्छा..."

ये कहाँ आ गये हम...

2007-04-30T16:15:00.000+05:30

खालील लेख मी 'मनोगत'वर १७-०३-०७ रोजी सुपूर्त केला होता. प्रशासकांना व्यक्तिगत निरोप नव्हे तर 'धोरण, विचार' या सदराखाली एक लेख म्हणून. अपेक्षेप्रमाणे त्यांनी तो प्रकाशित केला नाही, परंतु त्याच दिवशी त्यांनी मला व्य. नि. पाठवून त्यांची बाजू मांडली. त्यांनी उत्तर व्यक्तिगत निरोपाच्या स्वरूपात पाठवलेले असल्यामुळे त्यांच्या संमतीशिवाय ते मी जाहीर करणे उचित नाही. त्यानंतर काही दिवसात प्रतिसाद अनुमतीशिवाय ताबडतोब प्रकाशित होऊ लागले. मात्र दीड महिना उलटल्यानंतरही अन्य कुठल्याही प्रकारचे लेखन 'अनुमतीच्या प्रतीक्षेत' जाते. म्हणून आता हा लेख मी इथे प्रकाशित करत आहे.
'मनोगत'च्या प्रशासकांना अनावृत पत्र

शनि, १७/०३/२००७ - १२:०६. » धोरण | विचार

गेल्या अडीच वर्षांहून अधिक काळ मी मनोगतचा सदस्य आहे. इतर अनेक मनोगतींप्रमाणे इथे आलो आणि ह्या संकेतस्थळाच्या प्रेमात पडलो, इथलाच झालो. मनोगत हे ब्रौझरचे गृहपृष्ठ झाले. तासा-तासाला इथे आल्याशिवाय चैन पडेना. मी व माझ्यासारखे अनेक सदस्य वैयक्तिक आयुष्यात भेटणाऱ्या प्रत्येक मराठी माणसाला मनोगतला येण्याचा, वाचण्याचा आग्रह करू लागलो. फार थोड्या वेळात मनोगत हे महाजालावरील सर्वोत्कृष्ट मराठी फोरम बनले.

पण गेल्या काही महिन्यात हळूहळू परिस्थिती बदलू लागली. मनोगत बदलू लागलं. प्रशासकीय धोरणं धूसर असणं हा आधीही मनोगतचा कच्चा दुवा होता. आता तर ती जवळ जवळ अनाकलनीय झाली आहेत. प्रशासकीय हस्तक्षेप कमालीचा वाढला आहे. पोस्ट फॅक्टो मॉडरेशनची जागा प्रकाशनपूर्व सेन्सरशिपने घेतली आहे. खुलासे, स्पष्टीकरण देण्याच्या बाबतीत तसेही तुम्ही उदासीनच. आणि प्रत्येक लहान-सहान गोष्टीचा प्रशासकांनी खुलासा करावा ही अपेक्षाही नाही. पण महत्त्वाच्या विषयांवर, धोरणात्मक निर्णयांवरही तुम्ही मिठाची गुळणी धरून बसता. कुठल्याही प्रशासकाला प्रसंगी अप्रिय निर्णय घ्यावे लागतात. परंतु त्यामागचे विचार समोरच्यांना कळवल्यास ते स्वीकारणे तितके जड जात नाही.

स्वतः:चा अमूल्य वेळ, श्रम व पैसा खर्चून तुम्ही मनोगत निर्माण केलंत व आम्हाला उपलब्ध करून दिलंत ह्याबाबत आम्ही सारे मनोगती तुमचे ऋणी आहोत व राहू. पण प्रशासक, इतर संकेतस्थळं व फोरम ह्यात मूलभूत फरक असतो. सामान्य वेब-साईटमध्ये ती निर्माण करणाऱ्या माणसाने वा गटाने काही माहिती येणाऱ्यांसमोर मांडून ठेवलेली असते. ती लोकांना आवडली तर ते अधिकाधिक संख्येने तिथे येऊ लागतात व वेब-साईट यशस्वी ठरते. फोरमचं तसं नसतं हे मी तुमच्यासारख्या सुज्ञास काय सांगावं? फोरमचा निर्माता बनवतो तो सांगाडा. त्यात प्राण फुंकतात लिहिणारे-वाचणारे सदस्य. त्यांच्या जिवंत, उत्स्फूर्त सहभागाविना फोरमला काही अर्थ उरत नाही. आणि नेमक्या ह्याच उत्स्फूर्ततेवर, सहभागावर तुम्ही तुमच्या प्रकाशनपूर्व सेन्सरशिपमुळे कुऱ्हाड चालवत आहात. अहो, अगदी "लेख आवडला" सारख्या प्रतिसादासाठी कसली प्रशासकांची अनुमती? लेख, कविता, प्रतिसाद काहीही लिहिलं की ते ताबडतोब प्रकाशित व्हावं, त्यावर इतरांचे लगोलग कडूगोड प्रतिसाद यावेत, चर्चा/वाद यांच्या फेरी झडाव्यात हे मनोगतच्या जिवंतपणाचं व्यवच्छेदक लक्षण होतं.फोरमवरील लेखनात अश्लीलता असू नये, व्यक्तिगत चिखलफेक असू नये, ह्याबाबत दुमत नाही. पण त्यासाठी आधीही मॉडरेशन होतंच व त्यानुसार फोरम व्यवस्थित चालू होतं. जे सदस्य सतत नियमभंग करत असतील त्यांच्यावर वैयक्तिक निर्बंध लादावे. You've thrown out the baby with the bath-water! मनोगतचे बरेचसे सदस्य तरुण आहेत, १९७५ साली त्यांच्या एकतर जन्मही झाला नसेल किंवा ते फार लहान असतील. मात्र माझ्या वयोगटातील व माझ्याहूनही ज्येष्ठ सदस्यांना तुमच्या ह्या नियमांमुळे आणीबाणीतील सेन्सरशिपची आठवण होते हे खेदाने नमूद करावे लागत आहे. परंतु तेव्हाच्या परिस्थितीत व ह्या परिस्थितीत एक फार महत्त्वाचा फरका आहे,प्रशासक. आणीबाणीच्या जाचाला कंटाळून देश सोडून जाण्याचा मार्ग फार थोड्यांना उपलब्ध होता. मनोगतचे तसे नाही. महाजाल खूप मोठा आहे, पर्याय अनेक आहेत. पुढचं संकेतस्थळ केवळ एक टिचकीच्या अंतरावर असतं. प्रशासक, तुमच्या या धोरणांमुळे अनेक मनोगती आपलं मनोगत सोडून गेल्येत. काही तुमच्याशी उघडपणे भांडून, सदस्यत्व रद्द करून गेले तर अनेक मनाने दूर गेलेत, केवळ नामधारी सदस्य राहिलेत. पूर्वी नियमीतपणे लिहिणारे लिहिनासे झालेत, हिरिरीनं चर्चेत भाग घेणारे थंडावलेत. लेखनाची संख्या व दर्जा, दोन्हीचा आलेख खाली येत आहे हे कटू असलं तरी सत्य आहे. तुम्ही जर फक्त अधिकृत सदस्यसंख्येच्या आकड्याकडे बोट दाखवून स्वस्थ बसून राहणार असाल तर मात्र बोलणंच खुंटलं. प्रशासक, कोंबडं झाकलं म्हणून सूर्य उगवायचा राहत नाही.

तुम्हाला पटो अगर न पटो, हे सर्व मी 'मनोगत'वरील प्रेमापोटी लिहीत आहे. 'मनोगत'ला ऊर्जितावस्था प्राप्त व्हावी ह्या तळमळीपायी लिहीत आहे. प्रशासक, मनोगत एक जिवंत, खळाळता, फेसाळता चैतन्याचा झरा होतं. त्याचं असं डबकं होताना पाहवत नाही. म्हणून हा पत्रप्रपंच. तुम्ही हे पत्र प्रकाशित कराल की नाही मला माहीत नाही, वाचल्यानंतर मी काळ्या यादीत टाकलो जाईन का, माझं सदस्यत्व अबाधित राहिल का - ठाऊक नाही. तुम्ही हे पत्र मनोगतावर प्रकाशित न केल्यास ते जालावर इतरत्र ,उदाहरणार्थ ब्लॉगवर प्रकाशित जरूर केलं जाऊ शकतं व इतरांना त्याचा दुवा कळवला जाऊ शकतो शकतो . पण ते महत्त्वाचं नाही, उद्देश तो नाहीये. हे पत्र तुम्ही वाचणं व त्यावर थंड डोक्याने, गंभीरपणे विचार करणं आवश्यक आहे. अधिक काय लिहू?

क. लो. अ. ,
आपला,
मिलिंद फणसे

राजाचं वस्त्रहरण

2007-03-25T22:14:00.000+05:30

आपलं म्हणणं खरं ठरलेलं पाहून कोणाला आनंद होणार नाही? तरीही कधी कधी आपण खोटं पडावं असं फार फार वाटतं. वानगीदाखल मी सचिन तेंडुलकरविषयी इथे व इथे लिहिलं आहे ते घ्या. निदान विश्व-चषकात तरी सचिनने माझे शब्द माझ्या घशात घालावे अशी इच्छा होती. पण तसं होणं नियतीस मंजूर नव्हतं. पुन्हा एकदा उमर खय्यामच्या शब्दांचा यथार्थतेची प्रचीती आली :

"The Moving Finger writes; and, having writ,
Moves on: nor all your Piety nor Wit
Shall lure it back to cancel half a Line,
Nor all your Tears wash out a Word of it"

निर्दय काळाने सचिनच्या कारकीर्दीची भैरवी कधीच गायली आहे. ती त्याच्या कानापर्यंत केव्हा पोहोचते ते पाहूया.

गर्ट्रूडला सोबत - २

2007-02-05T11:37:00.000+05:30

'पॉपजॉय? पॉपजॉय? अरे हो, तो माझा एक मित्र आहे. तुम्ही त्याला काही दिवस तिथे ठेवून घ्या. चांगला माणूस आहे, आवडेल तुम्हाला. ठीक आहे तर मग, मी त्याला सव्वा-तीनच्या गाडीने पाठवून देतो.'
लॉर्ड एम्स्वर्थच्या चेहऱ्यावर असे काही भाव आले की इंग्लंडच्या दूरध्वनींवर अद्याप दूरचित्रवाणीची सोय नसणे हे त्यांच्या सुपुत्राचं सुदैव ठरलं. फ्रेडीच्या कोणत्याही दोस्ताला आसपासच्या पन्नास मैलातही फिरकू देण्यास जळजळीत नकार देण्यासाठी ते श्वास गोळा करीत होते तेव्हढ्यात फ्रेडी पुढे बोलला.
'गर्ट्रूडला त्याची सोबत होईल.'
हे शब्द ऐकून लॉर्ड एम्स्वर्थमध्ये कमालीचा बदल झाला. त्यांचा चेहरा सैलावला. त्यांचे वटारलेले डोळे पूर्ववत झाले.
'खरंच की', ते उद्गारले. 'हे अगदी खरं. त्याची तिला सोबत होईल. सव्वा-तीन म्हणालास का? मी मार्केट ब्लॅंडिंग्सला गाडी पाठवीन त्याला घ्यायला.'

गर्ट्रूडला सोबत? एक आनंददायी विचार. एक सुवासिक, तजेलदार, चेतनामय विचार. जॉर्जियाना ह्या त्यांच्या बहिणीने गर्ट्रूडला त्यांच्याकडे सोपवल्यापासून कोणीतरी अधून-मधून तिची जबाबदारी घ्यावी ह्यासाठी ते प्रार्थना करत होते.
प्रेमभंग झालेल्या मुलीला आपल्या घरी ठेवण्याचा तोट्यांपैकी मुख्य तोटा म्हणजे ती घरभर सत्कार्य करत फिरण्याची शक्यता फार असते. आता तिच्या आयुष्यात केवळ इतरांशी चांगुलपणाने वागणंच उरलेलं असतं, व ती त्यांच्या गळ्याशी येईस्तोवर चांगलं वागणार असते. गेले दोन आठवडे लॉर्ड एम्स्वर्थची ही तरुण, सुंदर भाची ओढलेल्या चेहऱ्यानिशी किल्ल्यात इथून तिथे फिरत होती, जिथे तिथे सत्कार्य करत होती, आणि लॉर्ड एम्स्वर्थ सगळ्यात सोयीस्कर असल्याने त्यांना त्याचा सर्वाधिक मारा सहन करावा लागत होता. त्या दिवशी फोनवर फ्रेडीशी बोलल्यावर पहिल्यांदा तिला पाहून त्यांच्या ओठांवर स्मितहास्य होतं.
'काय चाललय?', ते हसून म्हणाले.
उत्तरादाखल त्यांच्या भाचीच्या चेहऱ्यावर हसू उमटलं नाही. तिच्याकडे पाहून असं भासत होतं की ही मुलगी हसायचं कसं हेच विसरून गेली होती.मेटरलिंकच्या पुस्तकातील एखाद्या प्रतीकासारखी दिसत होती ती.
'मी तुझी अभ्यासिका आवरत होते, क्लॅरेन्समामा', ती मरगळलेल्या आवाजात बोलली.'केव्हढा पसारा झाला होता.'
आपली पाठ फिरली असताना बाईला आपल्या अभ्यासिकेत घुसू देणारा, ठराविक सवयींचा पुरुष जसा दचकेल तसे लॉर्ड एम्स्वर्थ दचकले, पण धीराने हसून म्हणाले,' मी नुकताच फ्रेडीशी फोनवर बोललो.'
'हो, का?', गर्ट्रूड उसासली, अन हॉलमधून जणू काही बर्फाळ वारा वाहिला. 'तुझा टाय (भाषांतरकाराची नोंद: टायला कंठलंगोट म्हणणं जीवावर आलं) वाकडा आहे, क्लॅरेन्समामा.'
'मला तो वाकडाच आवडतो', लॉर्ड एम्स्वर्थ मागे होत बोलले. 'तुझ्यासाठी बातमी आहे. फ्रेडीचा एक मित्र इथे राहायला येत आहे. त्याचं नाव, मला वाटतं, पॉपजॉय आहे. तुला तरुण माणसाची सोबत होईल.'
'मला तरुण सोबत नकोय.'
'असं का म्हणतेस?'
तिनं त्यांच्याकडे मोठ्ठ्या डोळ्यांतून गंभीर नजरेनं पाहिलं. तिच्या तोंडून अजून एक उसासा गेला.
'क्लॅरेन्समामा, तुझ्यासारखं म्हातारं असणं किती चागंलं,नाही?'
'काय?' लॉर्ड एम्स्वर्थना धक्का बसला.
'असं जाणवणं की आपण थडग्यापासून, कबरीच्या अमीट शांततेपासून फक्त एका छोट्याशा पावलाच्या अंतरावर आहोत. माझ्यासाठी आयुष्य जणू संपता संपत नाही, एखाद्या लांबलचक वाळवंटाप्रमाणे.तेवीस. फक्त तेवीसची आहे मी. अन आपल्या घराण्यात सगळे साठपर्यंत जगतात.
'साठ काय साठ?' येणारा वाढदिवस साठीचा असणाऱ्या माणसाच्या त्वेषाने लॉर्ड एम्स्वर्थ बोलले. 'माझे बिचारे वडिल सत्त्याह्त्तरचे होते जेव्हा शिकार खेळताना मारले गेले. माझे काका रॉबर्ट जवळ-जवळ नव्वद वर्षं जगले. माझा चुलत-भाऊ क्लॉड चौऱ्याऐंशीचा होता जेव्हा घोड्यावरून पडून मान मोडल्यामुळे मेला. माझा मामा, ऍलिस्टर...'
'नको!' ती शहारून म्हणाली. 'नको! हे ऐकून सगळं कसं भयाण, निराशाजनक वाटतं.'
हो, अशी होती गर्ट्रूड, आणि लॉर्ड एम्स्वर्थच्या मते तिला सोबतीची गरज होती.

रात्रीच्या जेवणाआधी जेव्हा पॉपजॉय त्यांना ड्रॉईंग रूममध्ये भेटला तेव्हा लॉर्ड एम्स्वर्थचं त्याच्याबद्दलचं मत अत्यंत चांगल बनलं. हा त्यांच्या मुलाचा मित्र अंगानं उंचापूरा अन धिप्पाड होता. त्याचा चेहरा साल्मन माशाच्या मांसाच्या रंगाचा, भोळा व भांबावलेला होता. ही गोष्ट मात्र त्याच्या फायद्याची ठरली. नव्या पिढीच्या तरुणात संकोचासारखी भावना पाहून लॉर्ड एम्स्वर्थना सानंद आश्चर्य झालं.
म्हणूनच त्यांनी त्याच्या गुलाबाच्या झुडपांवर होणारी कीड ह्या फारशा विनोदी नसणाऱ्या विषयावरही चर्चा करताना अंगात आल्यागत हसण्याच्या सवयीला नजरेआड केलं. त्याचं 'गरमी वाढतेय,नाही?' सारखं वाक्य विनोदी समजणंही त्यांनी फारसं मनावर घेतलं नाही. आणि जेव्हा गर्ट्रूड आल्याबरोबर तो टुणकन उठून नाजूक व्हास व फोटोफ्रेम्सनं लदबदलेल्या एका मेजाबरोबर गुंतागुंतीचा नाच करू लागला तेव्हा गर्ट्रूडच्या अन त्याच्यासोबत तेही हसू लागले.
हो, आश्चर्यकारक भासलं तरी पॉपजॉयला बघितल्याबरोबर त्यांची भाची गर्ट्रूड हसू लागली होती. गेल्या दोन आठवड्यांची उदासी गायब झाली होती. ती हसली. तो पण हसला. एखादं विनोदी नाटक पाहून बाहेर पडणाऱ्या प्रेक्षकांसारखे ते दोघे हास्याच्या धबधब्यात सचैल न्हात जेवायला गेले.
जेवताना त्याने सूप सांडलं, एक वाईन-ग्लास फोडला, आणि जेवण झाल्यावर दार उघडायला उडी मारून उठताना पुन्हा एकदा पडता पडता वाचला. हे सर्व पाहून गर्ट्रूड हसली, तो हसला, आणि लॉर्ड एम्स्वर्थही हसले - पण त्या दोघांइतके मनापासून नाही, कारण तो वईन-ग्लास त्यांच्या आवडत्या संचातील होता.
पण पोर्टचे घुटके घेत घेत नफा-नुकसानीचा हिशोब केल्यावर लॉर्ड एम्स्वर्थला आपण फायद्यात असल्यासारखं वाटलं. हो, त्यांनी घरात एका अर्धवट डोक्याच्या डोंबाऱ्याला घेतलं होतं. पण फ्रेडीचा कोणताही मित्र हा डोक्यानं अधू असायचाच, आणि, मुख्य म्हणजे, गर्ट्रूडला त्याचा सहवास आवडत होता.

क्रमश:

गर्ट्रूडला सोबत - १

2007-02-04T13:27:00.000+05:30

पेल्हॅम ग्रेन्विल वुडहाऊस ह्यांच्या 'Company for Gertrude' ह्या कथेचे मराठी भाषांतर.

लॉंग आयलंड, न्यू यॉर्कच्या 'डोनाल्डसन्स डॉग-बिस्किट्स'च्या गोड मुलीचा नवरा, फ्रेडी थ्रीपवूड, ह्याला त्याच्या सासऱ्याने कंपनीच्या मालाचा खप वाढवायला जेव्हा इंग्लंडला पाठवले तेव्हा त्याला साहजिकच पहिली आठवली ती त्याची आत्या जॉर्जियाना. मागल्या खेपेस तो जेव्हा मायदेशी आला होता तेव्हा तिच्याकडे चार पिकिनिज, दोन पॉमेरॅनियन, एक यॉर्कशायर टेरियर, पाच सीलिहॅम, एक बॉरझॉय आणि एक एयरडेल होते.'डोनाल्डसन्स डॉग-जॉय' ("आपल्या कुत्र्याला डोनाल्डसनच्या मार्गावर आणा") खपवण्यासाठी याहून चांगले घर कोणते? ऑलसेस्टरांच्या घरात दर आठवड्याला किमान दहा पाकिटे तरी सहज खपावी, त्याने विचार केला.

आणि म्हणून, आल्यावर एक-दोन दिवसांत तो लगबगीने अपर ब्रूक स्ट्रीटला तिच्या घरी गेला. तिला भेटून गंभीर चेहऱ्यानिशी घरातून बाहेर पडताना त्याचा ऑक्सफ़र्डचा जूना मित्र बीफी बिंन्घॅम भेटला. सायकल चालवत फ्रेडीच्या ढेरपोटाबद्दल ध्वनीक्षेपकातून टोमणे मारणाऱ्या बीफीला पाहून बरीच वर्षे झाली असली तरी त्याने त्याला लगेच ओळखले. बीफर्स आता पाद्री झालेला दिसत होता. त्याच्या अवाढव्य देहावर पाद्र्यांचे काळे कपडे होते आणि गळ्याभोवती त्यांची खास, बटनाशिवाय, केवळ इच्छाशक्तिच्या जोरावर जागेवर राहणारी, गोल कॉलर होती.

'बीफर्स!' फ्रेडी उद्गारला. पुनर्भेटीच्या आनंदात त्याच्या मनावरील मळभ नाहीसे झाले.
रेवरेंड रुपर्ट बिंघॅमनेही जरी त्याला प्रेमाने अभिवादन केले तरी तो उदास होता, दबलेला होता, जणू काही त्याच्या अनुयायांमध्ये पाखंडी सापडले असावे. तो बोलला तेव्हा त्याचा आवाज कही गुप्त दु:ख असलेल्या माणसाचा आवाज होता.
'फ्रेडी. किती वर्षांनी भेटतोयस. कसा आहेस?'
'मस्त, बीफर्स, अगदी मस्त. आणि तू?'
'ठीक आहे', रेवरेंड रुपर्ट खिन्नपणे म्हणाला. 'या घरात तू काय करत होतास?'
'कुत्र्यांची बिस्किटे विकण्याचा प्रयत्न करत होतो.'
'तू कुत्र्यांची बिस्किटे विकतोस?'
'डोनाल्डस्न्स डॉग-जॉय एकमेवाद्वितीय आहे हे समजण्याइतकी अक्कल लोकांत असली की विकतो. पण तासभर बोलून व तिच्यावर छापील पत्रकांचा वर्षाव करूनही मी हे आत्याला काही पटवू शकलो नाही.'
'आत्या? लेडी ऑलसेस्टर तुझी आत्या आहे हे मला माहित नव्हते.
'मला वाटले साऱ्या लंडनला ठाऊक आहे.'
'तिने तुला माझ्याबद्दल सांगितले?'
'तुझ्याबद्दल? म्हणजे गर्ट्रूडशी ज्या भणंगाला लग्न करायचय तो तू आहेस?'
'हो.'
'धक्काच बसला मला.'
'माझं प्रेम आहे तिच्यावर,फ्रेडी', रेवरेंड रुपर्ट बिंघॅम म्हणाला. 'इतकं प्रेम की कोणीही...'
'हां, हां, आलं लक्षात. पुढचं सगळं पाठ आहे मला. आणि तिचही प्रेम असेल तुझ्यावर, काय?'
'हो, आणि त्यांनी तिला माझ्यापासून लांब ठेवण्यासाठी ब्लॅंडिंग्सला पाठवून दिलय.'
'पण तू गरीब कसा? मला वाटायचे तुम्ही पाद्री चांगले गब्बर असता.'
'नाही रे बाबा.'
'मग आता तू काय करणार आहेस, बीफर्स?'
'तुझ्या आत्याला भेटून समजावीन म्हणतो.'
मित्राला सहानुभूतीपूर्वक बाजूला घेत फ्रेडी म्हणाला, 'त्याचा काही उपयोग नाही, दोस्ता. जी बाई डोनाल्डसन्स डॉग-जॉय विकत घ्यायला तयार नाही तिचं डोकं ठिकाणावर नाही. तिला समजावून काही फायदा नाही. दुसरं काहीतरी करायला हवं. गर्ट्रुड ब्लॅंडिंग्सला आहे, काय? असायचीच. आमचं कुटुंब त्या जागेला तुरुंग समजतं. कुठलीही तरूण मुलगी भलत्या माणसाच्या प्रेमात पडली की तिची रवानगी ब्लॅंडिंग्सला केली जाते. बाबा त्याविषयी नेहमी तक्रार करत असतात. थांब, जरा मला विचार करू दे.'
चालत चालत दोघे पार्क स्ट्रीटला पोहोचले. काही मजूर न्यूमॅटिक ड्रिलने (वाचकांनी ह्यासाठी योग्य व सुटसुटीत मराठी शब्द सुचवावा ही विनंती. ) रस्ता खोदत होते पण जलदगतीने चालणाऱ्या फ्रेडीच्या मेंदूच्या आवाजामुळे ड्रिलचा आवाज ऐकू येत नव्ह्ता.
'सापडले', तो थोड्या वेळाने म्हणाला. त्याच्या चेहऱ्यावरील तणाव निवळला. 'तुझं नशीब चांगलं म्हणून मी काल रात्री रोझॅली नॉर्टन व ऑटो बिंग ह्यांचा चित्रपट 'भरकटलेली ह्रदयं' पाहायला गेलो होतो.बीफर्स, तू उद्या दुपारी ब्लॅंडिंग्सला जातोयस.'
'काय!?'
'दुपारच्या जेवणानंतर पहिल्याच गाडीने. मी सगळी योजना आखली आहे. 'भरकटलेली ह्रदयं' मध्ये एक गरीब पण चांगला युवक एका श्रीमंताघरच्या मुलीवर प्रेम करत असतो. तिने त्याला विसरावे म्हणून तिचे आई-वडिल तिला गावी घेऊन जातात. काही दिवसांनी तिथे त्यांच्या घरी एक गूढ, अनोळखी माणूस येतो, तिच्या आई-वडिलांवर आपली छाप पाडतो व त्यांच्या मुलीला मागणी घालतो. ते होकार देतात, लग्न होतं व त्यानंतर तो दाढी-मिशा काढून टाकतो आणि तो जिम असतो!'
'हो, पण...'
'वाद घालू नकोस. हे ठरलं. आत्याला धडा शिकवायलाच हवा. मला वाटलं होतं ही बाई आपल्या नातलगाचा धंदा वाढवण्यास आनंदाने मदत करेल, खास करून नमुन्यादाखल पंधरवड्याचा माल फुकट देऊ केल्यावर. कसलं काय! ती पिटरसन्स पप फूड सारख्या बंडल बिस्किटांना चिकटून बसली आहे. तुला सांगतो, जराही जीवनसत्त्वं नसतात त्याच्यात. आजपासून मी पूर्णपणे तुझ्या बाजूने आहे.'
'खोट्या दाढी-मिशा?' रेवरेंड रुपर्टने शंका काढली.
'त्याची तुला गरज नाही. माझ्या बाबांनी तुला बघितलेलं नाही ना?'
'नाही, मी लॉर्ड एम्स्वर्थना भेटलेलो नाही.'
'मग झालं तर.'
'पण मी तुझ्या वडिलांना खूश करून काय फायदा? ते गर्ट्रूडचे फक्त मामा आहेत.'
'काय फायदा ? मित्रा, तुला माहित आहे का बाबा केवढे मोठे जमीनदार आहेत ? आसपासची मैलोन्मैल जमीन त्यांची आहे. पाद्ऱ्यांच्या कितीतरी नोकऱ्या त्यांच्या हातात आहेत - उत्तम पगाराच्या - आणि त्या नोकऱ्या ते मनात येईल त्याला देऊ शकतात. मला माहीत आहे कारण एकेकाळी मला पाद्री बनवण्याचा विचार होता. मीच तयार झालो नाही.'
रेवेरेंड रुपर्टचा चेहरा उजळला.
'फ्रेडी, तू म्हणतोयस त्यात तथ्य आहे.'
'नक्कीच.'
'पण तुझ्या बाबांना मी खुश कसा करू?'
'अगदी सोपं आहे.सतत त्यांच्या आजूबाजूला रहा. त्यांचा प्रत्येक शब्द झेल. त्यांच्या कामात रस घे. त्यांची कामं कर. खुर्चीतून उठायला मदत कर...अरे, मी मनात आणलं तर स्टालिनला पटवीन. जा, जा, टूथब्रश आणि सामान बांध, मी त्यांना फोन करतो.'

लंडनमध्ये साधारण ज्या वेळी हे अर्थगर्भ संभाषण होत होतं त्या वेळी दूर श्रॉपशायरमध्ये एम्स्वर्थचा नववा अर्ल, क्लॅरेन्स, ब्लॅंडिंग्स किल्ल्याच्या वाचनालयात कुढत बसले होते. सहसा त्यांचे लाड पुरवणाऱ्या नशिबानं अचानक कमरेखाली घाव घातला होता.
असं म्हणतात की ग्रेट ब्रिटन अजूनही जगातल्या शक्तिमान देशांपैकी एक आहे, आदरपात्र आहे. असं असेल तर ही अतिशय समाधानाची गोष्ट आहे. पण भविष्याचं काय? लॉर्ड एम्स्वर्थ स्वत:ला हेच विचारत होते. हे सुख टिकेल का? त्यांना असं वाटत नव्हतं. नकारात्मक होण्याची इच्छा नसूनही त्यांना कळेना की ज्या देशात मॅचिंघॅम हॉलच्या सर जॉर्ज पार्स्लोसारखी माणसं राहतात तो देश टिकेल कसा.
कडक टिका ? नि:संशय. कटू ? मान्य. पण आम्हाला वाटतं, फार कडक नाही, आणि परिस्थिती लक्षात घेतली तर फार कटूही नाही. काय घडलय पहा.
लॉर्ड एम्स्वर्थची सर्वोत्कृष्ट डुकरीण, ब्लॅंडिंग्सची महाराणी, हीची सत्त्याऐंशीव्या श्रॉपशायर शेतकी प्रदर्शनातील ' जड डुक्कर' गटात सरशी झाल्यानंतर जेव्हा जॉर्ज सिरिल वेलबिलवेड ह्या त्यांच्या डुक्करं साभांळणाऱ्यानं राजीनामा देण्याची आणि अन्यत्र नोकरी शोधण्याची मनीषा व्यक्त केली तेव्हा त्यांना खेद वाटला असला तरी राग आला नाही. त्यांना वाटलं वेलबिलवेड मंडळींची भ्रमर वृत्ती ह्याला कारणीभूत असेल. जॉर्ज सिरिलला श्रॉपशायरचा कंटाळा आला असेल व हवापालट करण्यासाठी एखाद्या दक्षिणेच्या वा पूर्वेच्या परगण्यात जायचे असेल, असा त्यांचा समज झाला. त्याच्या जाण्याचा त्रास नक्कीच होणार होता कारण, शुद्धीत असताना वराहपालनात तो दादा माणूस होता. डुकरांना तो आवडायचा. पण त्याला जर राजीनामा द्यायचाच होता तर काहीच करता येण्यासारखं नव्हतं.
पण, जेव्हा आठवड्याच्या आत, लॉर्ड एम्स्वर्थना बातमी मिळाली की तो ससेक्स वा नॉरफोक वा केंट किंवा अजून कोठे स्थलांतरित झालेला नसून कोपऱ्यावरच, मच मॅचिंघॅम ह्या शेजारच्या गावात मॅचिंघॅम हॉलच्या सर ग्रेगरी पार्स्लो-पार्स्लोकडे नोकरी करत आहे तेव्हा त्यांचे डोळे उघडले. दगाबाजी झाली होती.जॉर्ज सिरिल वेलबिलवेडने स्वत:ला विकले होते, आणि सर ग्रेगरी पार्स्लो-पार्स्लो, ज्याला ते एक तत्त्वनिष्ठ मित्र व आपल्यासारखा मॅजिस्टेट समजत होते, तो दुसऱ्यांच्या डुक्करं सांभाळणाऱ्यांना फूस लावून पळवून नेणारा एक नराधम म्हणून समोर आला होता.
अन ते त्याबद्दल काहीही करू शकत नव्हते.
भयानक!
पण सत्य.
लॉर्ड एम्स्वर्थ ह्या भीषण परिस्थितीचा विचार करण्यात इतके गढून गेले होते की दारावर दुसऱ्यांदा थाप पडली तेव्हाच ती त्यांच्यापर्यंत पोहोचली.
'आत या', ते म्हणाले.
बाहेर गर्ट्रूड नसावी अशी त्यांनी आशा केली. फार उदास तरुणी. या क्षणाला ते तिचा सहवास सहन करू शकत नव्हते.
गर्ट्रूड नव्हती. बटलर बीच आला होता.
'फ्रेडरिकसाहेब आपल्याशी दूरध्वनीवरून बोलू इच्छितात.'
जिना उतरून फोनपर्यंत जाताना लॉर्ड एम्स्वर्थ अजून उदास झाले. त्यांचा अनुभव होता की फ्रेडिशी कोणत्याही प्रकारचा संपर्क काहीतरी अडचणी घेऊन यायचा.
परंतु यंत्रातून येणाऱ्या त्यांच्या मुलाच्या आवाजात गडबड सूचित करणारे कोणतेही भाव नव्हते.
'नमस्कार, बाबा.'
'बोल, फ्रेडरिक.'
ब्लॅंडिंग्सला सगळं कसं आहे?'
आपल्या मनातल्या काळज्या लॉर्ड एम्स्वर्थ फ्रेडीसारख्या बडबड्याला सांगणार नव्हते. सांगताना त्रास झाला तरीही त्यांनी ब्लॅंडिंग्सला सारं काही व्यवस्थीत आहे असंच सांगितलं.
'छान!', फ्रेडी म्हणाला.'आपलं हॉटेल सध्या पूर्ण भरलेलं आहे का हो?'
'तू जर ब्लॅंडिंग्स किल्ल्याबद्दल म्हणत असशील तर सध्या इथे फक्त मी व तुझी आते-बहीण गर्ट्रुड आहोत.का?' त्यांनी घाबरून विचारलं.'तुझा येण्याचा विचार-बिचार आहे की काय?'
'काहीतरीच काय?'तितकाच घाबरून त्यांचा मुलगा बोलला. 'नाही,म्हणजे मला तसं म्हणायचं नव्हतं. मला आवडलं असतं यायला पण सध्या मी डॉग-जॉयच्या कामात आहे.'
'हा पॉप-जॉय कोण?'

क्रमश:

ओ.पी. नय्यर - अल्विदा

2007-01-30T12:40:00.000+05:30

चल अकेला, चल अकेला, चल अकेला,
तेरा मेला पिछे छूटा, राही, चल अकेला ||

गझल आणि सुबोधता - आग्रह की दुराग्रह

2006-12-18T13:24:00.000+05:30

गझला लिहिण्याचा प्रयत्न सुरू केल्यापासून ह्या विषयावर बराच काळ विचार केल्यावर मला पडलेले काही प्रश्न नि माझे विचार खाली मांडतोय. त्यावर इतर गझलकारांची तथा वाचकांची मतं जाणून घ्यायला आवडेल.

सुबोधता हा गुण आहे हे निश्चित. परंतु सुबोधतेचा अतिरेकी अट्टाहास हा क्वचित अन्य काव्यगुणांना मारक ठरत नाही का?

दुर्बोधतेसाठी दुर्बोधता असू नये हे निर्विवाद आहे. पण साऱ्या भाव-भावना, सारे अनुभव सरल व सुगम असतात का? अनेकदा जे सांगायचं असतं ते धूसर, शब्दांच्या चिमटीत निटसं पकडता न येण्यासारखं असतं. मानवी मनाची स्पंदनं, त्याचे खेळ, त्याचे मनोव्यापार, माणसांच्या कृतींचा कार्यकारणभाव हे सर्व खरचं २+२=४ इतकं सरळ, सोपं व ढोबळ असतं? मग शेरांतील त्यांची शब्दचित्रंही तशीच किंचित अंधूक, अस्पष्ट, वेगवेगळ्या छटा असणारी उमटायला नकोत का? ती जर आपण काटेकोर, सुस्पष्ट, कृष्णधवल चितारली तर ती आकर्षक दिसली तरी गाभा हरवून बसलेली वाटतील.
इतर कविता वाचताना आपण त्यात येणारी प्रतीकं स्वीकारतो. प्रथमदर्शनी अर्थबोध झाला नाही तर त्यावर विचार करतो, चिंतन करतो व अर्थ लावतो. हाच न्याय, हीच मोजपट्टी गझलेला का लावू नये ? गझल हीसुद्धा कविताच असते ना? किंबहुना कुठलीही गझल म्हणजे किमान पाच कविता (पाच शेर). मग गझलेच्या बाबतीतच ती पहिल्या वाचनात कळलीच पाहिजे हा आग्रह का? इतर कवितांप्रमाणे शेर तीन-चारदा वाचूनही सुजाण वाचकाला कळला नाही तर तो फसला असं खुशाल समजावं. पण तो वाचताना आपल्याला डोकं अजिबात वापरायला लागू नये ही भूमिका निदान मला तरी पटत नाही.
Allusions/संदर्भ : गझलेत राजकीय/सामाजिक/ऐतिहासिक/पौराणिक allusions(माफ करा, पटकन मराठी प्रतिशब्द आठवत नाही आहे.) व संदर्भ वापरले आणि ते वाचकांनी उचलले, त्यांना समजले तर लेखकाला होणारा आनंद अवर्णनीय असतो. निदान मला तरी होतो. तुमचं मत काय आहे?
गझल लिहिणाऱ्यांनी आपल्या वाचकांना प्रौढ आणि बुद्धिमान का समजू नये? दरवेळी वाचणारा बालबुद्धी आहे असा समज करून घेऊन आपल्या शेरात जे सांगायचे आहे ते ह्तोडा मारल्यासारखं त्याच्या डोक्यात मारायलाच हवं का? Is there no room for subtlety in a ghazal?

ही चर्चा मी खरं तर मनोगत वर मांडणार होतो. पण तिथे चालणाऱ्या तिरक्या अभिप्रायांमध्ये आणि तिरकस शेरेबाजी व कट्टाछाप टवाळकीमध्ये मूळ चर्चा बाजूला राहते, विषयांतरात लुप्त होते वा वैयक्तिक उखाळ्या-पाखाळ्यांमध्ये रुपांतरित होते. म्हणून तिला इथे, जालनिशीवर मांडायचे ठरवले. आपली अनुकुल/प्रतिकुल मतं जरूर नोंदवा.

मुखवटा काढून टाकण्यात आलेला आहे

2006-12-10T16:30:00.000+05:30

मुखवटा काढून टाकण्यात आलेला आहे. अधिकृतपणे. आजपर्यंत असंख्य भारतीयांना ज्या गोष्टीची केवळ शंका येत होती त्याची मनमोहन सिंग ह्यांनी जाहीर कबुली दिली आहे. ते म्हणतात,

"They (Muslims) must have the first claim on resources."

पुन्हा एकदा आपण हिंदू आपल्याच देशात दुय्यम नागरिक झालो आहोत. अल्पसंख्यांकांना (पक्षी मुसलमानांना) प्राधान्य देण्यात येत आहे, येणार आहे - देशाची साधन-संपत्ती, शिक्षण, रोजकार, संधी - प्रत्येक ठिकाणी. कालपर्यंत आपल्यापैकी कोणीही हे सत्य जर जाहीरपणे बोलला असता तर निधर्मवाद्यांनी केव्हढा गदारोळ केला असता. हे बोलणाऱ्याला डाव्यांनी आणि कॉंग्रेसवाल्यांनी ताबडतोब "धर्मांध हिंदू, फॅसिस्ट, बुरसटलेला, प्रतिगामी, इत्यादी" विशेषणांनी गौरवले असतं. आणि ही मी केवळ छापता येण्याजोगी दूषणं सांगितली आहेत. मात्र आता सर्व काही सूर्यप्रकाशाइतकं स्वच्छ झालं आहे. सत्य काय आहे ते प्रत्यक्ष पंताप्रधान मनमोहन सिंग ह्यांनी एका भाषणात कबूल केलं आहे. "अल्पसंख्यांकांना प्राधान्य".

एकोणसाठ वर्षांच्या स्वातंत्र्यावर एका फटक्यात बोळा फिरवला गेला. १९४७च्या आधी १००० वर्षं आपण ज्या स्थितीत होतो तिथेच पुन्हा पोहोचलो - आपल्याच देशात दुय्यम स्थानी, असे गुलाम ज्यांची सत्ताधाऱ्यांना काडीचीही पर्वा नाही. पुन्हा एकदा आपण औरंगज़ेबाच्या, जिझिया कराच्या काळात पोहोचलो. पुन्हा एकदा ह्या भारतवर्षात हिंदूच्या जन्माला येणे हा गुन्हा ठरला.

चूकही पुन्हा एकदा आपलीच आहे. इतिहासापासून काहीही न शिकण्याचा जणू आपण विडाच उचलला आहे. आपणच एक अशी सरकार निवडून दिली जिची खरी सत्ताधीश आहे एक विदेशी कॅथोलिक, नाममात्र पंतप्रधान आहे सिख आणि शोभेचा राष्ट्रपती आहे मुसलमान. आणि हा सारा डोलारा उभा केला डाव्यांच्या टेकूवर. ह्यात आम्हाला साक्षात्कार झाला आमच्या 'सर्वधर्मसमभावाचा', आमच्या 'सर्वसमावेशक संस्कृतीचा', आमच्या 'वसुधैव कुटुंबकम्' छाप उदात्ततेचा. भ्रमाचा भोपळाच तो, कधीतरी फुटायचाच. मनमोहन सिंगांच्या हस्ते ( की मुखे) हे शुभकार्य पार पडलं. आम्ही सिद्ध केलं की आम्ही आमच्या भूमीवर झालेल्या अनेकानेक मुसलमान आक्रमणांपासून, कैक शतकांच्या परकीय जुलुमी राजवटीपासून, मीर जाफ़र आणि प्लासीपासून काहीच धडे घेतलेले नाहीत. सिद्ध केलं की आपणच आपले सगळ्यात मोठे शत्रू आहोत. आपल्या भ्याडपणामुळे, आपल्या गप्प बसण्यामुळेच आज मनमोहन सिंग त्यांचा व त्यांच्या सरकारचा आजवर छुपा असलेला हा बहुसंख्यांक-विरोधी कार्यक्रम, हा हेतू आता बिनधास्त, उघडपणे बोलू लागले आहेत.

त्यांच्या ह्या वक्तव्यापेक्षाही भयावह आहे त्याला (न) मिळालेली प्रसिद्धी. समस्त मिडियानं अळी मिळी गुप चिळी धारण केली आहे. एरवी 'ब्रेकींग ' बातम्यांच्या सदैव वासावर असणाऱ्या खाजगी वाहिन्यांनी ही स्फोटक बातमी मात्र दोन-तीन वाक्यात आटोपली. बरोबरच आहे म्हणा. नट-नट्यांच्या खुमासदार बातम्यांतून त्यांना वेळ मिळेल तेव्हा ना! वर्तमानपत्रांची तीच तऱ्हा. DNA ची पहिल्या पानावरची सर्वात मोठी बातमी होती कंपन्यांना चांगले CEO कसे मिळत नाहीत ह्याची. पंतप्रधानमजकूरांचा हा बॉंब पान क्रमांक सातच्या एका कोपऱ्यात दडवला होता.

वाहिन्यांकडे गंभीर विषयांसाठी वेळ नाही. वृत्तपत्रं एकतर डाव्या संपादकांच्या हातात तरी आहेत किंवा सरकारधार्जिणी तरी. आपल्या हातात फक्त इंटरनेटचे महाजाल आणि ब्लॉग-विश्व आहेत. निदान इथेतरी आवाज उठवूया. अन्यथा तो कायमचा बंद होईल.

पूल

2006-10-30T23:03:00.001+05:30

निर्जन पूल
Originally uploaded by Milind9.

एक निर्जन, धुक्यात लपेटलेला पूल. वेळ तिन्हीसांजेची की पहाटेची कळत नाही. विषण्ण, उदास वातावरण, काहीसं नीट न आठवणाऱ्या स्वप्नासारखं ज्यात मी एकटा, एकाकी असतो. भोवती माणसं शोधत असतो अयशस्वीपणे, वेड्यासारखा. कोंडणाऱ्या धुक्यात जीव गुदमरत असतो. ओरडायचे असते पण शब्दही फुटत नाही. छातीवर जणू मणामणाचे वजन असते. आणि अचानक धापा टाकत, घामाने चिंब भिजलेल्या अवस्थेत जाग येते.

ता. क. हे छायाचित्र मी काढलेलं नाही, जालभ्रमणादरम्यान मला सापडलेले आहे.

तरी मी तुला सांगत होतो...

2006-10-07T17:54:00.000+05:30

तरी मी तुला सांगत होतो...
हे वाक्य आयुष्यात कधीही न उच्चारलेली - उघडपणे किंवा मनातल्या मनात - व्यक्ति तुम्ही पाहिली आहे का? अशी व्यक्ति शोधणे म्हणजे सुखी माणसाचा सदरा शोधण्यासारखे आहे. आपण सारेच सल्ले देत असतो. कधी ते लोकांनी मागीतलेले असतात, कधी अनाहूत.

नवऱ्याला ( हे सल्ले बहुधा अनाहूतच असतात!)/बायकोला/सहकाऱ्याला/मुलांना/मित्रांना/साऱ्या जगाला (हा मक्ता मात्र संतांचा आणि वर्तमानपत्रांच्या संपादकांचा) - काही ना काही तरी सल्ला, सूचना आपण देतच असतो. पण घेणारा दरवेळी त्यानुसार वागतो असे नाही. खरं सांगायचं तर बहुतेकदा विचारणाऱ्याला सल्ला नकोच असतो. त्याला हवे असते अनुमोदन. तो जे करतोय किंवा ठरवतोय ते प्राप्त परिस्थितीत कसं योग्य आहे हे त्याला तुमच्या तोंडून ऐकायचं असतं. सल्ला घेऊनही जेव्हा एखादा आपल्या सांगण्याप्रमाणे न वागता दुसरेच काहीतरी करतो तेव्हा आपला अहंकार कुठेतरी थोडासा दुखावला जातो. आणि मग जर त्याला हवे ते घडले नाही, त्याचे ईप्सित साध्य झाले नाही तर ? आपल्याला त्याच्यासाठी वाईट वाटतं, नक्कीच वाटतं, कारण तो आपलाच कोणीतरी असतो. परंतु आत कुठेतरी आपण किंचित का होईना,सुखावून जातो हे खरं नाही का? 'ऐकलं नाहीस ना माझं, आता बघ काय झालं ते. तरी मी तुला सांगत होतो...' ही वाक्यं अशावेळी ९९ % माणसांच्या ओठावर येतात. काही त्यांना रोखून धरतात, काही सरळ बोलून मोकळे होतात.जे शब्दात बोलत नाहीत त्यांच्या चेहऱ्यावरील भाव पुरेसे बोलके असतात. कोणीतरी म्हटलंच आहे :"The face is the mirror of the soul." (इंग्रजी quotation टाकल्याने कसं वजन येतं, नाही, लेखनाला ? आपल्याला 'vernie' म्हणून हिणवणाऱ्या आपल्याच देहाने देशी परंतु स्वप्नरंजनाने विदेशी असलेल्या बंधु-भगिनींनाही आपली दखल घ्यावी लागते. एव्हढे विषयांतर पुरे.) मी संत नसल्याने आणि होण्याची अजिबात शक्यता नसल्याने अनेकांना अनेकदा ह्या वाक्यांचा प्रसाद दिलेला आहे. कधी बोलून, बऱ्याचदा चेहऱ्यावरील भावाने. एरवी मख्खपणाबद्दल पंचक्रोशीत प्रसिद्ध असलेला माझा चेहरा अशा प्रसंगी भलताच बोलका होतो.अर्थात दोन दिले, दोन घेतले ( खरं तर दोनशे घेतले) ह्या न्यायाने हेच टोमणे मी रोज चहुबाजूने झेलत असतोच.
हे असं का असतं ? दुसऱ्याचा दु:खात, पराभवात त्याच्याबद्दल सहानुभूती वाटतं असतानाही त्याने आपलं न ऐकल्यामुळे असं घडलं ह्याचा आपल्याला मनाच्या एका छुप्या कोपऱ्यात आनंद का होतो? समाधनाचा एक सुक्ष्मसा किडा का वळवळून जातो ?

आरंभशूरता

2006-09-28T23:18:00.001+05:30

मिलिंदने (तो मी नव्हेच !)'पुस्तकनिष्ठांची मांदियाळी' च्या खेळात मला खो दिला त्याला बरेच दिवस होऊन गेले. लिहायला जमेल की नाही ह्या भीतीपायी आज लिहू, उद्या लिहू अशी चालढकल करत राहिलो. आजही मी त्या खेळातील प्रश्नांची उत्तरं देणार नाही आहे. त्यांची जुळवाजुळव अजून चालू आहे. मूळ मुद्दा वेगळाच आहे. गेली अडिच-तीन वर्षं मी हौशी पद्यलेखन करीत असलो तरी गद्यात नीट लिहिता येईल हा आत्मविश्वास वाटत नव्हता. आजही वाटत नाही. आणि जे काम आपल्याला जमणार नाही असं वाटतं ते टाळणं ही माणसाची प्रवृत्ती आहे. पण दिवसेंदिवस ह्या भ्याडपणाची मला अधिकाधिक लाज वाटू लागली अन् शेवटी ही गद्य अनियतकालिक जालनिशी सुरू केली. वाटलं, एकदा सुरू केल्यावर हळूहळू जमू लागेल. लेखनाची उत्स्फूर्त उर्मी असो वा नसो, कर्तव्यभावनेने, लाजेकाजेस्तव काहीतरी लिहिलं जाईल. म्हणून हा ब्लॊगप्रपंच. ही आरंभशूरता पुढे किती काळ टिकेल ठाऊक नाही. कशाबद्दल लिहायचं ते सुचत नाही. कोणी वाचेल ह्याची शाश्वती नाही. जाऊ दे, उद्याची काळजी करून आजचा दिवस का बिघडवावा ? "कशाला उद्याची बाऽऽऽत? बघ सरून चालली रात ! "

मुंगीची ओळख

2006-09-24T12:57:00.000+05:30

मुक्ताईच्या मुंगीने सूर्यास गिळले.आमची मुंगी साखरेच्या एखाद्या कणावर भागवते. सूर्याला गिळण्यासाठी लागणारी 'अहं ब्रह्मास्मि' छाप आध्यात्मिक उंची कुठल्या मठात, कोणत्या गुरुच्या चरणी (किंवा भजनी लागल्याने) मिळते हे तिला कधी कळलेच नाही. गंगाधर गाडगीळांच्या मुंगीने 'एका मुंगीचे महाभारत' लिहिले. आमच्या मुंगीच्या आयुष्यात साहित्य हे वाण-सामानाच्या यादीतले. वर्तमानपत्राची रद्दी म्हणजे डोक्यावरून पाणी. पदवीचा कागद ज्या दिवशी हाती पडला त्या दिवशी "याचसाठी केला होता अट्टाहासऽऽऽऽऽ" असे उच्चरवात, सूर-तालाची तमा न बाळगता कॉलनीभर गात फिरली होती. साहित्य-साहित्य ते त्या कागदाच्या कपट्याहून वेगळे काय असते हा खास मराठी मध्यमवर्गीय पांढरपेशा प्रश्न तिला नेहमी पडतो. सारा वेळ आपल्यावर कोणाचा तरी पाय पडून आपण चिरडले जाऊ नये ह्याची काळजी घेण्यात गेल्यावर 'कोहम् ?' किंवा 'जगण्याचे प्रयोजन काय ?' किंवा 'आयुष्याला काही अर्थ आहे का ?' असले प्रश्न तिला सहसा सुचत नाहीत. आपल्याला चिरडू पाहणाऱ्या चार-दोघांना जाता जाता कडकडीत चावून जावे इतकेच ह्या मुंगीला कळते. साखरेचा एखादा कण मिळवण्यासाठी भिंतीवरून चढताना कितीही वेळा तोंडघशी पडली तरी जी पुन्हा उठून, अंग झटकून भिंत चढू लागते अशा एका सामान्य मुंगीची ही जालनिशी.